Το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης

Η Συνθήκη του Μάαστριχτ, επίσημα γνωστή ως Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ενωση, έχει χαρακτηριστεί ως «Συνθήκη των Συνθηκών» διότι προχωρεί πέρα από τις βασικές συνθήκες, της Ρώμης (1957) και της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης (1986), με την οποία άνοιξε η Εσωτερική Αγορά. Η συνθήκη περιλαμβάνει το προοίμιο και επτά τίτλους, 17 πρωτόκολλα και 33 δηλώσεις. Αυτή η διάρθρωση στόχευε στην ευχέρεια αλλαγών και τροποποιήσεων, χωρίς να αλλάζει ολόκληρη η συνθήκη.

Η σημαντικότερη τροποποίηση έγινε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο που συνεκλήθη στο Αμστερνταμ, στις 17 Ιουνίου 1997, πέντε χρόνια μετά τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, και φέρει τον τίτλο Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης. Ηταν και πάλι πρωτοβουλία της Γερμανίας, η οποία επιδίωκε να αυστηροποιήσει τους κανόνες της Συνθήκης του Μάαστριχτ για το δημοσιονομικό έλλειμμα (μέχρι 3%) και το δημόσιο  χρέος (60% του ΑΕΠ).

Πρόθυμα η Γερμανία, για να αποσπάσει τη συγκατάθεση της Γαλλίας, αποδέχτηκε την πρότασή της να προστεθεί στη «σταθερότητα» και η «ανάπτυξη». Το Σύμφωνο του Αμστερνταμ ισχυροποιεί τις διατάξεις του Μάαστριχτ για το έλλειμμα και το χρέος και προβλέπει πρόστιμα για τα κράτη-μέλη που υπερβαίνουν τα όρια χωρίς επαρκή αιτιολογία. Από την εφαρμογή του δόθηκε έμφαση στο δημοσιονομικό έλλειμμα διότι η υπέρβαση του ορίου του χρέους από ορισμένα κράτη-μέλη ήταν ένα σύνθετο πρόβλημα που δύσκολα θα έβρισκε λύση.

Στην πραγματικότητα η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έκανε τα «στραβά μάτια» διότι η Γερμανία είχε υπερβεί το όριο του δημόσιου χρέους. Μετά το 2000, πολλές χώρες άρχισαν και πάλι να αντιμετωπίζουν προβλήματα με την αυστηρή εφαρμογή του Συμφώνου Σταθερότητας. Το όριο του 3% για το δημοσιονομικό έλλειμμα έμοιαζε με ανέφικτο στόχο ακόμα και για τις ισχυρές οικονομίες της Ευρώπης, όπως η Γερμανία και η Γαλλία.

Η Γερμανία ειδικότερα αντιμετώπιζε προβλήματα ανεργίας, μηδενικής ανάπτυξης και ανοδικής πορείας του δημοσιονομικού ελλείμματος. Ο καγκελάριος Γκέρχαρντ Σρέντερ είχε ξεκινήσει από το δεύτερο μισό του 2003 προσπάθειες ώστε να πείσει τους ευρωπαίους εταίρους και την Κομισιόν πως θα έπρεπε να χαλαρώσουν οι αυστηρές προϋποθέσεις του Συμφώνου Σταθερότητας. Οι προσπάθειες του Σρέντερ βρήκαν τη σύμφωνη γνώμη της Γαλλίας. Αφού δεν επιβλήθηκαν κυρώσεις στη Γερμανία και τη Γαλλία και άλλα κράτη-μέλη χαλάρωσαν τη δημοσιονομική τους πολιτική, τόσο ως προς το έλλειμμα όσο και ως προς το χρέος τους. Το 2005 το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποφάσισε να χαλαρώσει τους κανόνες του συμφώνου προκειμένου να καταστεί περισσότερο εφικτή η εφαρμογή του (ο Ρομάνο Πρόντι, πρώην πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το είχε χαρακτηρίσει «άκαμπτο» και «ηλίθιο»).

Οι σημαντικότερες αλλαγές ήταν οι εξής:

n Εάν το κράτος-μέλος υφίσταται οικονομική ύφεση (0 ανάπτυξη) τότε δεν επιβάλλονται κυρώσεις (η προηγούμενη διάταξη προέβλεπε ύφεση άνω του 2%).

n Ο χρόνος «συμμόρφωσης» στη δημοσιονομική πειθαρχία αυξήθηκε από ένα σε δύο χρόνια.

n Λαμβάνονται υπόψη για κάθε κράτος-μέλος α) το μέγεθος του χρέους ως προς το ΑΕΠ β) οι ιδιαιτερότητες της χώρας γ) η οικονομική κατάσταση της χώρας και δ) η δυναμική της χώρας και ο ρυθμός ανάπτυξής της.

n Στα κράτη που παραβιάζουν τον κανόνα του ελλείμματος (3%) επιβάλλεται πρόστιμο το οποίο μπορεί να φθάσει στο 0,5% του ΑΕΠ!

Ακόμα και μετά την αναθεώρηση του 2005, το μόνο που πέτυχε το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης όσον αφορά το πρώτο σκέλος (σταθερότητα) ήταν η ώθηση στην ύφεση και η σταδιακή δημιουργία μιας  Ευρώπης δύο οικονομικών ταχυτήτων. Οταν σχεδιάζονταν τα κριτήρια του Μάαστριχτ προβλεπόταν αύξηση του ΑΕΠ στην ευρωζώνη στο 5% και συνεπώς το 3% του ελλείμματος και το 60% του χρέους είχαν κάποια πρακτική σημασία. Το 2013, για τα περισσότερα κράτη η ανάπτυξη στο 5% αποτελεί καθαρή ουτοπία. Συνεπώς, με δεδομένο ότι το Σύμφωνο Σταθερότητας και Ανάπτυξης στερεί την ευελιξία στην άσκηση εθνικής δημοσιονομικής πολιτικής, χρειάζεται ευελιξία για να αποφευχθεί η εμβάθυνση της ύφεσης.

Η βασική λύση που έχει προταθεί και υποστηριχθεί από πολλούς μετά το ξέσπασμα της κρίσης, ακόμα και στη Γερμανία, είναι η έκδοση ευρωομολόγων τα οποία θα είχαν ως αποκλειστικό σκοπό την ανάπτυξη, ακόμα και αν τα διαχειριζόταν ένας μηχανισμός της ευρωζώνης. Η Γερμανία, όμως, αρνείται επίμονα να συμφωνήσει, αποδεικνύοντας έτσι πως όταν δέχτηκε την πρόταση της Γαλλίας να προστεθεί η «ανάπτυξη» στο Σύμφωνο Σταθερότητας γνώριζε πως επρόκειτο για μια πολιτική υποχώρηση χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα.

Η διάψευση των προσδοκιών. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι οι προσδοκίες που είχαν επενδυθεί στη Συνθήκη του Μάαστριχτ και το ενιαίο νόμισμα έχουν διαψευστεί. Στα κείμενα και στις διακηρύξεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου παρεχόταν η υπόσχεση ευημερίας για όλους, όπως και η εγγύηση της απασχόλησης και της ισόρροπης ανάπτυξης των περιφερειών. Εκατομμύρια Ευρωπαίοι, όχι μόνο στις χώρες του Νότου, έχουν ταυτίσει τη φτώχεια και την ανεργία στο καθεστώς του ευρώ. Το ευρώ, υπόσχονταν αυτοί που υπέγραψαν τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, «θα έφερνε τους λαούς της Ευρώπης κοντά». Το αποτέλεσμα είναι αντίθετο των προσδοκιών. Ο διχασμός των λαών του Βορρά και του Νότου απειλεί τα ίδια τα θεμέλια της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Πώς να ξεχαστεί από τους πολίτες του Νότου το προσβλητικό ακρωνύμιο PIGS (ακρωνύμιο που περιλαμβάνει την Πορτογαλία, την Ιρλανδία, την Ελλάδα και την Ισπανία, αλλά έχει στα αγγλικά τη σημασία «γουρούνια»);

Ο Ζακ Ντελόρ, από τους εμπνευστές της ΟΝΕ, σε ομιλία του στο Κολέγιο της Ευρώπης, ΜΙΛΑΜΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΘΕΣΜΟ Ή ΓΙΑ ΚΑΠΟΙΟ ΙΔΡΥΜΑ;, στην Μπριζ (17 Οκτωβρίου 1989), επικαλέστηκε τη δήλωση του τότε υπουργού Εξωτερικών της Γερμανίας Χανς-Ντίτριχ Γκένσερ προκειμένου να καθησυχάσει τους φόβους για τον ρόλο της Γερμανίας. Είχε δηλώσει τότε ο Γκένσερ πως «ένας λαός όπως ο γερμανικός, στην καρδιά της Ευρώπης, δεν πρέπει ποτέ να φαίνεται σαν ένα εμπόδιο στην ευημερία των άλλων ευρωπαϊκών λαών. Αντίθετα, μπορεί να συμπεριφερθεί με τέτοιο τρόπο ώστε η ύπαρξή του να θεωρηθεί αγαθό για το κοινωνικό σύνολο ή με άλλα λόγια σαν μια αναγκαιότητα. Κι αυτό είναι η πιο σίγουρη εγγύηση για την ύπαρξη και τη συνέχειά του».

Την απάντηση έδωσε, μετά από 24 χρόνια, ο αμερικανός δημοσιογράφος Γκρεγκ Πάλαστ: «Υπάρχει και ένα αστείο, ότι το ευρώ θα μετονομαστεί σε Πάντσερ: ότι οι Γερμανοί βρήκαν τον τρόπο να καταλάβουν την Ευρώπη χωρίς να χρειαστεί να ρίξουν ούτε μία τουφεκιά. Οι Γερμανοί πίεσαν άλλα κράτη, όπως την Ελλάδα, να κρατήσουν ένα νόμισμα πολύ υψηλής αξίας ώστε να μην μπορούν να τους ανταγωνιστούν. Αυτό όμως τώρα γυρίζει εναντίον της Γερμανίας: αν καταστραφούν τα άλλα μέλη της ευρωζώνης, σε ποιον θα συνεχίσει να πουλάει;» (συνέντευξη στην Καθημερινή, 30 Ιουνίου 2013).

Οι ηγέτες που υπέγραψαν τη Συνθήκη του Μάαστριχτ είχαν ευθέως δηλώσει ότι το επόμενο στάδιο θα ήταν η πολιτική ένωση. Ηταν το απαραίτητο πλαίσιο για τη θωράκιση του κοινού νομίσματος. «Η πολιτική ένωση είναι το απαραίτητο συμπλήρωμα για την οικονομική και νομισματική ένωση» δήλωνε ο Χέλμουτ Κολ στη γερμανική Βουλή τον Νοέμβριο του 1991. Ολα αυτά ξεχάστηκαν στη Λισαβόνα, το 2007, όταν υπεγράφη η Μεταρρυθμιστική Συνθήκη – μετά την απόρριψη του Ευρωπαϊκού Συντάγματος με δημοψηφίσματα από τη Γαλλία και την Ολλανδία – καθώς παραλείφθηκαν από το ευρωπαϊκό Σύνταγμα όλα τα θεμελιώδη στοιχεία που θα συνέθεταν μια πολιτική ένωση με ενιαία εξωτερική πολιτική και άμυνα.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος, συγγραφέας, πρ. υπουργός