Ο ελέφαντας και ο πιανίστας

Η Σονάτα για πιάνο Νο 14 (1801) του Λούντβιχ βαν Μπετόβεν συνθέτει ένα σύμπαν ενδοσκόπησης, μια προσωπική τελετή λύτρωσης διά της θλίψης. Αυτή η φωτογραφία δεν περιέχει ήχο. Ο ήχος ωστόσο είναι η γλώσσα της και το κεντρικό της σημαίνον, διά της απουσίας. Ως συμβάν μοναδικό και παράδοξο, η ακίνητη εικόνα που συνέλαβε ο φωτογραφικός φακός, κατοικεί στη σιωπή: quasi una fantasia, όπως ο μεγαλοφυής τίτλος που χάρισε ο Μπετόβεν στο έργο του. Δύο πλάσματα της φύσης, συνομιλούν σε μία γλώσσα που δεν είναι η μητρική τους.

Ο Πολ Μπάρτον είναι διάσημος βρετανός πιανίστας που επέλεξε να ζει στην Ταϊλάνδη από το 1996. Αποφάσισε να εκπληρώσει ένα όνειρο: να παίζει μουσική σε ηλικιωμένους τυφλούς ελέφαντες. Το έκανε πράξη, μετακινώντας κάθε φορά με πολύ κόπο το πιάνο του μέχρι το βουνό, εκεί όπου συνήθως συγκεντρώνονταν οι ελέφαντες. Ο ελέφαντας, όσο διαρκεί η μουσική συνάντηση, σταματά να τρώει, κάτι που κάνει όλες τις υπόλοιπες ώρες της ημέρας, όταν δεν κοιμάται. Ξεβολεύεται δηλαδή από την κυρίαρχη συνήθειά του και παραμένει ακίνητος, προσηλωμένος στο μουσικό γεγονός. Ο Μπάρτον αφηγείται: «Εάν παίξετε μουσική σε έναν ελέφαντα, κάτι που οι άνθρωποι έχουν ακούσει για εκατοντάδες, εκατοντάδες χρόνια και είναι διαχρονικό και το παίξετε σε έναν ελέφαντα που είναι τυφλός και δεν έχει ακούσει ποτέ μουσική, η αντίδρασή του αποκαλύπτει μια ανεκτίμητη εμπειρία. Δημιουργείται ένας ιδιαίτερος δεσμός μεταξύ του πιανίστα και του ζώου. Επικοινωνούν σε μία τρίτη γλώσσα. Υπάρχει κάτι υπέροχο σε μία σύνθεση του Μπετόβεν που με συνδέει με αυτόν τον ελέφαντα και αυτό το συναίσθημα είναι αλλόκοτο. Είμαι πενήντα χρονών και ήδη έχω κάποια προβλήματα με τη μέση μου. Η μετακίνηση του πιάνου πάνω στα βουνά, είναι ολόκληρη ιστορία. Ωστόσο, ο ελέφαντας εργάστηκε για τον άνθρωπο για πολύ καιρό. Χρησιμοποιήθηκε σε πολέμους, χρησιμοποιήθηκε για ανέγερση σπιτιών, πόλεων ολόκληρων. Ποια είναι η ελάχιστη ανταπόδωση που μπορώ να πραγματοποιήσω;».

Μέσω του Μπάρτον λοιπόν, η Σονάτα του Σεληνόφωτος προσφέρεται ως αντίδωρο της ανθρωπότητας προς τον τυφλό ελέφαντα, υπό τη συνοδεία των τριζονιών και του γκιώνη, ένα ζεστό βράδυ στα βουνά της Ταϊλάνδης. Δεν πρόκειται για απόσυρση του καλλιτέχνη. Πρόκειται για κάτι ιερό, την ανιδιοτελή σιωπή του, που εξακολουθεί να «μιλά» το ανείπωτο. Ο θεατής σιωπά και αυτός, κουνώντας νωχελικά την προβοσκίδα του. Οι νότες αιωρούνται στα κλαδιά των δέντρων. Τις τελευταίες ημέρες της ζωής του ο Μστισλάβ Ροστροπόβιτς είχε πέσει σε βαθύ κώμα. Η οικογένειά του μερίμνησε να ακούγεται δίπλα του μουσική του Σούμπερτ υπό τους ήχους του δικού του βιολοντσέλου. Τότε, από τα μάτια του βυθισμένου Ροστροπόβιτς κύλησαν δάκρυα. O ελέφαντας και ο Ροστροπόβιτς ενσαρκώνουν την ιδανική – ουτοπική στις μέρες μας – συνθήκη επαφής του κοινού με το καλλιτεχνικό γεγονός.

Την εσωτερική αναστάτωση, την υπερβατική περιοχή όπου ο ελέφαντας εγκαταλείπει για λίγο τη «φύση του» και ο Ροστροπόβιτς κρυφοκοιτάζει τη ζωή μέσα από τις πυκνές φυλλωσιές του θανάτου. Αυτή η αρχετυπική και οδυνηρή σχέση με το έργο τέχνης ολοένα και μας διαφεύγει, στα θέατρα, τις αίθουσες συναυλιών, τους κινηματογράφους, τα μουσεία. Εκεί πλέον, μεγάλη μερίδα του κοινού έχει την εντύπωση ότι το αντίτιμο του εισιτηρίου που πληρώνει, καθιστά τον καλλιτέχνη υπάλληλό του. Ενώπιον του αγενούς ακροατηρίου, ο καλλιτέχνης-υπάλληλος είναι προφανώς υποχρεωμένος να παίζει, να συνθέτει, να σκηνοθετεί, να ζωγραφίζει, να τραγουδά σύμφωνα με τις αναμονές και τις προσδοκίες του εργοδότη-θεατή, οι οποίες με τη σειρά τους ετεροκαθορίζονται από τις απαιτήσεις της «αγοράς». Απαγορεύονται η έκπληξη, το ατύχημα, το λάθος, η αποκάλυψη του γοητευτικού, επαναστατικού, και απρόσμενου σύμπαντος της Τέχνης. Ακόμη κι όταν το παράδοξο, το υπερβατικό, το μη αγοραίο, τολμά να αρθρώσει την ύπαρξή του, η «αγορά» το κατατάσσει και το ενσωματώνει, ερημώνοντάς το και αφαιρώντας τους χυμούς του. Ανάλογο ρόλο επιτελεί όλο και συχνότερα σήμερα και μεγάλη μερίδα της καλλιτεχνικής κριτικής, ως γρανάζι αυτής της αγοραπωλησίας.

Αν σ’ αυτές τις στεγνές μέρες νοσταλγεί κανείς μια πρωτογενή σχέση του έργου με τον αποδέκτη του, αυτό δεν περιορίζεται μόνο στη σιωπή του ελέφαντα ή τα δάκρυα του Ροστροπόβιτς. Η νοσταλγία μας αναφέρεται κυρίως στη χαμένη θερμοκρασία της επαφής των καλλιτεχνών και των έργων με το κοινό και τους κριτικούς: στην απουσία έντονων συζητήσεων και ομηρικών μαχών στα φουαγιέ των θεάτρων, των κινηματογράφων, των γκαλερί, των αιθουσών τέχνης. Στην απουσία πυρακτωμένων κριτικών σημειωμάτων, είτε αυτά είναι ύμνοι, είτε λίβελοι. Χλιαρή εποχή, κουρασμένοι θεατές, εξουθενωμένοι καλλιτέχνες, παραιτημένοι κριτικοί. Τέχνη σε φούρνο μικροκυμάτων. Οι εξαιρέσεις αναδύονται μπροστά μας ως συναρπαστικές εκπλήξεις για να επιβεβαιώσουν τον κανόνα. Μήπως πάντα έτσι δεν συνέβαινε; Δεν είναι λοιπόν καθόλου παράξενο, καλλιτέχνες σαν τον Μπάρτον να παίρνουν τα βουνά για να βιώσουν την υπέρτατη ηδονή της γενναιόδωρης ανταλλαγής, της ανιδιοτελούς ένωσης καλλιτέχνη και θεατή, της υπερβατικής ερωτικής διάδρασης που ποτίζεται και ανθίζει μόνο μέσα στη σιωπή, την έκπληξη, ή τα δάκρυα. Αναζητώντας το μοναδικό και παράδοξο συμβάν. Το μυστικό. Την Τέχνη ως σιωπηλό αντίδωρο. Την μέσα σιωπή και τα μέσα δάκρυα του θεατή – δηλαδή του ανήλικου παιδιού εν παραμυθία – που εδώ και χιλιάδες χρόνια είμαστε όλοι. Πλην ενηλίκων.