Χαίρε, ω χαίρε, Ελευθεριά !

Ελευθερία.  Κεντρική ιδέα της Επανάστασης του ΄21. Κεντρική αξία της νεωτερικότητας, ήδη από την εποχή του Διαφωτισμού, με καταγωγή από τον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα. Αποκαθηλώνει θεούς και δαίμονες, καθιερώνοντας την ατομική βούληση και τη λογική σαν τα μόνα εργαλεία που εξασφαλίζουν στον άνθρωπο την ευθύνη και την απόλαυση της επιλογής και του αυτοπροσδιορισμού. Γεννά στις εθνότητες την ανάγκη να βρουν τον αληθινό εαυτό τους και να βαδίσουν σαν ισχυρές μονάδες τον δρόμο της ιστορίας, με συγκεκριμένη ταυτότητα και προορισμό. Ο Ντελακρουά την παρασταίνει σαν μια ρωμαλέα γυμνόστηθη γυναίκα που κρατά το λάβαρο της εξέγερσης. Θηλυκή οντότητα, που παραπέμπει στην δορυφόρο Αθηνά, η γυναίκα ως πολεμική δύναμη, χειραφετημένη τώρα, η τόσους αιώνες καταπιεσμένη που εξεγείρεται και οδηγεί τον οργισμένο λαό σε νέα πρωτότυπα ιδανικά, χωρίς την ανάγκη και τα δεσμά από γήινους τυραννικούς προστάτες και δεσποτικούς πατέρες ουράνιους.

Ωστόσο, στον Σολωμό και τον Κάλβο, τους ποιητές της Εθνεγερσίας μας, της εθνικής μας αφύπνισης, η Ελευθερία αποκτά κι ένα νόημα ιερό. Μυστική έννοια, ταυτόσημη με την Παναγία και την ιδεατή Ελλάδα, στον Σολωμό, υψηλή ηθική έννοια, ταυτόσημη με την ίδια την Αρετή και την Τόλμη, στον Κάλβο. Η ιδιαίτερη τούτη διάστασή της καθιστά την κεντρική αυτή έννοια του Διαφωτισμού, για μας τους Ελληνες, πρωταρχική ουσία της ύπαρξής μας, βγαλμένη, όμως, από  κόκκαλα μαρτύρων και ηρώων, δηλαδή αγίων. Η Ελευθερία για μας ευλογεί και στεφανώνει, σαν σύγχρονη θεά και Δόξα, τα λαμπρά παλληκάρια, φωτίζοντας κι ανοίγοντας δρόμους ευγενικούς αυτογνωσίας και υπαρξιακής ολοκλήρωσης. Χωρίς να αποκαθηλώνει τους μύθους, αλλά συμπληρώνοντας κι αξιοποιώντας τους γόνιμα μέσα στο τώρα.

Γιατί για μας η παράδοση η μεταφυσική, η ορθοδοξία μας, είναι κιβωτός πολιτισμού που βασίζεται στον θάνατο και την ανάσταση του πεθαμένου θεού. Ερωτική μυσταγωγία περισσότερο, παρά ηθικολογία και σύστημα ελέγχου. Θρύλος αφιλόκερδης αλήθειας και ζωής, παρά γνώση απόλυτη, αυθεντία κι επιβολή. Κι αυτή η ανάσταση, παγανιστική έννοια άνθισης της φύσης, αυτή η επίσκεψη στο έρεβος του Αδη, που ξεκινά απ’ τον Ομηρο, και μετά η άφιξη στη φωτεινή πατρίδα της παραδείσιας Ιθάκης, η διαρκής επάνοδος της Περσεφόνης που κάνει τη φύση ελεύθερη από το σκότος του χειμώνα να ανθοφορεί, αυτή είναι που προσδίδει μια μυθική-μεταφυσική σχεδόν  αντίληψη στην Ελευθερία μας, κεντρική λέξη του εθνικού μας ύμνου, που έγινε ένα με την ύπαρξή μας σιγά-σιγά, ήδη από τα παιδικά μας χρόνια. Λέξη που δεν είναι πια για μας μία σκληρά ανατρεπτική έννοια, αλλά αξία βαθιά ανθρώπινη. Αξία που την ενσάρκωσαν οι περισσότεροι ήρωες της ελληνικής Επανάστασης: όχι θράσος, αλλά ειλικρίνεια, όχι αλαζονεία, αλλά αυτοθυσία, όχι συμφέρον, αλλά εντιμότητα, όχι εθνικισμός, αλλά προσωπική ευθύνη για την οικουμένη ενός λαού που φέρει έναν σπάνιο πολιτισμό στα κύτταρά του, με την αποστολή να τον κάνει κτήμα κοινό. Νικώντας το σκοτάδι και κάθε τι που δρα ως τέρας απάνθρωπο. Ακόμα κι αν πρόκειται για κάτι «αναπόφευκτο» και δήθεν πολιτικά ορθό.

Μετά τον Σολωμό και τον Κάλβο, ο Ελύτης στο Αξιον Εστί, αυτό πρεσβεύει κι αυτό υπαινίσσεται. Οπως και ο Ρίτσος στη Ρωμιοσύνη άλλωστε. Νεωτερικοί ποιητές, από διαφορετικές ιδεολογικές σκοπιές, ως προς αυτό συμφωνούν. Καθόλου τυχαίο.

Ποια θα μπορούσε να είναι η θέση αυτής, της ιερής Ελευθερίας, ταυτισμένης με το σώμα και το αίμα της πατρίδας μας,

σήμερα; Εγραψα πρόσφατα σ’ ένα κείμενό μου για τον Καβάφη κάτι σχετικό, που απόσπασμά του το περιέλαβα και στο κείμενό μου «Για μια νέα Ελληνικότητα», στο πρόγραμμα της παράστασης του Θεάτρου Πορεία «Δόξα Κοινή»:

«Γιατί η σημερινή χαώδης πολιτισμική διάλυση και παγκοσμιότητα μπορεί να βρει ένα σημείο παρηγοριάς κι ελπίδας, θετικής μετάλλαξης, όπου ο ελληνισμός να δικαιωθεί ως συνδετική ύλη και καταλύτης […]: Οχι άγονος μηδενισμός αλλά γόνιμος μετεωρισμός, όχι απελπιστικό αδιέξοδο, μα ελπιδοφόρο άνοιγμα προς την ε λ ε υ θ ε ρ ί α του νου και της αληθινής ποίησης, τώρα που όλες οι βεβαιότητες έχουνε καταρρεύσει […] [Εφόσον ]η Ελλάδα [… ]δεν είναι μόνο τόπος, είναι ιδέα, είναι τρόπος, είναι κάτι έξω απ’ τον χρόνο, συνυφασμένο με την οικουμενική πια αρχαιοελληνική παιδεία και την ορθοδοξία, πολιτισμικό υπέδαφος όλης της ανατολικής ευρωπαϊκής, βαλκανικής και μεσανατολικής ζώνης. Καταλύτης αναγκαίος για κάθε μορφή πολιτισμού που θέλει να ονομάζεται αληθινά πολιτισμένη. Ακόμα και την τεχνολογική».

Μετεωρισμός στην κόψη του σπαθιού, ατενίζοντας όλα γύρω που είναι φως, σ’ ένα επικίνδυνο μεταίχμιο, με στόχο και πάλι την ανθρωπιά και το μεγαλείο.

Και για να κλείσω καθαρά ποιητικά με κάτι δικό μου, επετειακό.

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ: Φυλακισμένος στα δικά σου δεσμά /έζησα για σένα / θα πεθάνω από σένα / φυλακισμένος, απ’ τα δικά σου δεσμά, / θ’ αναστηθώ, / θάνατε, αδελφέ της ελευθερίας.

Ο Στρατής Πασχάλης είναι ποιητής και μεταφραστής.