Ας μη γίνει το αδιανόητο αναγκαίο

Είναι ένα φιλοσοφικό δίλημμα, ένα νοητικό πείραμα, που σπαζοκεφαλιάζει φιλοσόφους και ψυχολόγους, συζητείται σε παρέες ειδικών και μη, εδώ και τουλάχιστον εβδομήντα χρόνια: φανταστείτε ότι βλέπετε ένα τρένο (ή τραμ ή τρόλεϊ ή ό,τι) να τρέχει εκτός ελέγχου, κατευθυνόμενο πάνω σε πέντε ανθρώπους δεμένους στις ράγες της γραμμής στην οποία κινείται. Εσείς στέκεστε μακριά, αλλά μπορείτε, αν θέλετε, να παρέμβετε. Δίπλα σας υπάρχει ένας μοχλός. Αν τον τραβήξετε, το τρένο θα μπει σε άλλη τροχιά, θα αλλάξει γραμμή – αντιλαμβάνεστε όμως ότι είναι κι εκεί δεμένος ένας άνθρωπος. Εχετε λοιπόν δύο επιλογές. Η μία είναι να μην κάνετε τίποτα και να αφήσετε το τρένο να συνεχίσει την πορεία του σκοτώνοντας πέντε, η άλλη να τραβήξετε τον μοχλό, βάζοντας το τρένο στην άλλη τροχιά, όπου θα σκοτώσει έναν. Ποια είναι η πιο ηθική επιλογή; Αυστηρά λογικά, η λύση του «ήσσονος κακού» θα έπρεπε να θεωρείται προτιμότερη. Οταν όμως τίθεται το ερώτημα, πολλοί απαντούν ότι θα προτιμούσαν να μείνουν αμέτοχοι γιατί δεν μπορούν να σηκώσουν το βάρος της ευθύνης που επισύρει η απόφαση να τραβήξουν τον μοχλό. Μα από τη στιγμή που βρεθήκατε, από μια διαστροφή της μοίρας, εκεί – αντιτείνουν οι άλλοι -, από τη στιγμή που μπορείτε να επηρεάσετε την εξέλιξη, έχετε ούτως ή άλλως ευθύνη. Λοιπόν; Ποιο είναι το σωστό;

Αυτό ακριβώς το «πρόβλημα του τρόλεϊ» (με τρόλεϊ ήταν η πρώτη βερσιόν) σκέφτηκε ο Γιάσκα Μουνκ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins (αυτό δημιούργησε τον live διαδραστικό χάρτη με την εξάπλωση του κορωνοϊού που έχει γίνει παγκόσμιο σημείο αναφοράς), όταν έφτασε στα χέρια του η οδηγία που εξέδωσε ο Ιταλικός Σύλλογος Αναισθησίας, Αναλγησίας, Ανάνηψης και Εντατικής Θεραπείας (SIAARTI) ορίζοντας τα κριτήρια που θα έπρεπε να ακολουθούν γιατροί και νοσοκόμες σε αυτές τις έκτακτες συνθήκες. Γιατί η Ιταλία έχει πλέον χιλιάδες κρούσματα, είναι απλώς αδύνατο να τίθενται πια όλοι όσοι αγωνίζονται να αναπνεύσουν σε μηχανική υποστήριξη. Η οδηγία του SIAARTI, λοιπόν, ξεκινά παρομοιάζοντας τις ηθικές επιλογές που καλούνται να κάνουν οι ιταλοί γιατροί με το «τριάζ», τη διαδικασία ιεράρχησης και διαλογής των ασθενών την οποία ξεκίνησαν στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι γάλλοι γιατροί που υπηρετούσαν στην πρώτη γραμμή των μετώπων. Αντί να παρέχετε εντατική θεραπεία σε όλους τους ασθενείς που τη χρειάζονται, συστήνουν οι συντάκτες γιατροί στους ιταλούς συναδέλφους τους, ίσως γίνει απαραίτητο να ακολουθήσετε «τα πλέον ευρείας αποδοχής κριτήρια όσον αφορά τη διανεμητική δικαιοσύνη και την καταλληλότερη κατανομή των περιορισμένων πόρων υγείας».

Τι σημαίνουν αυτά με απλά λόγια; Οτι αυτή τη στιγμή που μιλάμε, στη γειτονική μας χώρα, χιλιάδες γιατροί καλούνται να επιλέξουν ποιος θα έχει πρόσβαση στην εντατική θεραπεία και ποιος όχι με βάση την ηλικία και τα υποκείμενα προβλήματα υγείας. Ακόμα πιο ωμά: όσοι έχουν λιγότερες πιθανότητες να ανανήψουν ή θα χρειάζονταν περισσότερο χρόνο προκειμένου να ανανήψουν, καταναλώνοντας έτσι και περισσότερους πόρους, ή θα είχαν υπερβολικά λίγα «χρόνια ζωής» μπροστά τους ακόμα και αν επιβίωναν από τον κορωνοϊό – αλλά όχι μόνο από αυτόν, από οτιδήποτε τους οδηγεί στα νοσοκομεία! – αφήνονται να πεθάνουν. Ακούγεται απάνθρωπο, αλλά η εναλλακτική λύση, επιχειρηματολογεί ο SIAARTI, δεν είναι καλύτερη: «Σε περίπτωση απόλυτου κορεσμού των πόρων, η διατήρηση του κριτηρίου “όποιος παρουσιάζεται πρώτος εξυπηρετείται πρώτος” θα ισοδυναμούσε με μια απόφαση αποκλεισμού των ασθενών που φτάνουν σε ύστερο στάδιο από την πρόσβαση στην εντατική θεραπεία».

Οπως γράφει ο ίδιος στο περιοδικό «The Atlantic», ο Γιάσκα Μουνκ έχει ένα ακαδημαϊκό υπόβαθρο πολιτικής και ηθικής φιλοσοφίας. Εχει περάσει λοιπόν αμέτρητες ώρες σε άνετες αίθουσες σεμιναρίων συζητώντας αφηρημένα ηθικά διλήμματα, όπως αυτό το επονομαζόμενο «πρόβλημα του τρόλεϊ». Μέρος του νοήματος όλων αυτών των συζητήσεων ήταν, θεωρητικά, να βοηθηθούν οι επαγγελματίες να κάνουν δύσκολες ηθικές επιλογές σε πραγματικές συνθήκες, στον πραγματικό κόσμο. Παρ’ όλα όμως αυτά τα χρόνια της θεωρίας, ομολογεί ότι αδυνατεί να εκφέρει την παραμικρή ηθική κρίση όσον αφορά την οδηγία που εξέδωσαν αυτοί οι γενναίοι ιταλοί γιατροί. Δεν έχει την παραμικρή ιδέα, το γράφει ευθαρσώς, για το αν συνιστούν το σωστό ή αν συνιστούν το λάθος. Εκείνο που γνωρίζει μετά βεβαιότητος είναι πως, από τη στιγμή που η Ιταλία βρίσκεται σε αυτή την αδιανόητη κατάσταση, η δική του χώρα, οι υπόλοιπες χώρες έχουν μια πολύ ξεκάθαρη υποχρέωση: να κάνουν το παν ώστε να μη γίνει κι εκεί, κι εδώ, το αδιανόητο αναγκαίο. Κι αυτό σημαίνει ότι πολιτικοί και πολίτες, δημόσιος και ιδιωτικός τομέας, κοινωνικό σύνολο και μονάδες πρέπει να συνεργαστούν ώστε να επιτύχουν δύο πράγματα: να ενισχύσουν δραστικά τις δυνατότητες των ΜΕΘ και να εφαρμόσουν ακραίες μορφές αποφυγής των κοινωνικών επαφών. «Ακυρώστε τα πάντα. Τώρα» αυτή είναι η σύστασή του. Καιρός να κάνουμε το ιταλικό σύνθημα και ελληνικό: Tutti a casa. Ολοι σπίτι. Τώρα.