Η διαφορετική γνώμη και η διχόνοια

Στις 27 Ιουλίου 1821 ο Δημήτριος Υψηλάντης, από την πολιορκία της Τριπολιτσάς όπου βρίσκεται, απευθύνει, ως εκπρόσωπος του Γενικού Επιτρόπου, δηλαδή του αδελφού του Αλέξανδρου, επιστολή, στον αρματολό του Ξηρόμερου και οπλαρχηγό πια της Ρούμελης Γεωργάκη Νικολού Βαρνακιώτη. Του γράφει ότι, έχοντας ενωθεί όλοι με μία ψυχή, ελπίζουν πως θα φέρουν την πατρίδα στην «πρώτη της δόξαν και λαμπρότητα». Συνεχίζει όμως με μια επισήμανση που αποτελεί και φόβο του: «Είθε ο βάσκανος δαίμων του γένους να μην ισχύση να το διαλύση με το πνεύμα της διχόνοιας. Επειδή όπου τούτο εισχωρήσει σπαράσσει και αφανίζει και τας ισχυροτέρας Βασιλείας, και πολύ μάλλον δύναμιν νεοσύστατον, γένους εκ πολλών μερών». Για τον ηγέτη λοιπόν της επανάστασης ο κίνδυνος που ελλοχεύει είναι η διχόνοια. Το κείμενο του Δ. Υψηλάντη συμπίπτει με τον παροιμιακό λόγο: «η ομόνοια κτίζει σπίτια κι η διχόνοια τα χαλά» και συνάδει με το διάχυτο στον δημόσιο λόγο αίσθημα ότι η δολερή, όπως την ήθελε ο ποιητής, διχόνοια είναι κατάρα της φυλής, ολετήρας του έθνους, πρόξενος εμφύλιων σπαραγμών.

Τι είναι όμως η διχόνοια; Το Λεξικό του Ανθιμου Γαζή το 1809 ερμηνεύει: «αβεβαιότης, ασυμφωνία, διαφορετικότης της γνώμης όθεν έρις και φιλονικία». Αν η ερμηνεία αυτή αποδίδει την έννοια ή τουλάχιστον το νόημα που προσέδιδαν στον όρο οι συγκαιρινοί του, εύλογο είναι το ερώτημα πώς θα μπορούσε άραγε να αποφευχθεί. Ηταν δηλαδή εφικτό σε μία επανάσταση όλοι να ομονοούν;

Νομίζω ότι η διφυής φύση του ίδιου του 1821 συνάπτεται με την απάντηση. Το 1821 ως επανάσταση ήταν αδύνατο να μην εμπεριέχει διχογνωμίες, διαφορετικές απόψεις στοιχισμένες σε αποκλίνοντα συμφέροντα, κοινωνικές εντάσεις, συσπειρώσεις, διαχωρισμούς. Ο,τι χαρακτηρίζει δηλαδή κάθε κοινωνία, πόσω μάλιστα μια κοινωνία σε αναβρασμό. Ταυτόχρονα όμως το 1821 υπήρξε ένας μακρόχρονος, σκληρός και αιματηρός εθνικοαπελευθερωτικός αγώνας εναντίον των Οθωμανών, με στόχο την ίδρυση του ελληνικού κράτους· ένας πόλεμος που προϋπέθετε τη σύμπνοια όλων των χριστιανών ελλήνων κατοίκων, όλων των «μερών του γένους» που έγραφε ο Υψηλάντης στην επιστολή του. Εδώ η διαίρεση – κάθε είδους διαίρεση – ήταν εξοβελιστέα. Το ενιαίο, αδιαίρετο όλο θεωρήθηκε ο απαράβατος κανόνας, ιδιαίτερα καθώς ο κοινός σκοπός της απελευθέρωσης κάλυπτε τους πάντες. Η απουσία διαφωνιών και παρεκκλίσεων αναγνωρίζεται όχι μόνο ως κάτι θετικό, αλλά ως προϋπόθεση της ενότητας του έθνους. Στο περιβάλλον αυτό η διολίσθηση νομίζω ήταν εύκολη: η αντίθετη γνώμη κατηγορήθηκε ως διχαστική, η τυχόν υιοθέτηση από ομάδα προσώπων μιας αποκλίνουσας άποψης στιγματίστηκε ως φατριασμός.

Ο στιγματισμός αυτός της διαφωνίας, η οποία στη δημόσια σφαίρα ταυτίστηκε με τη διχόνοια -την εθνική διχόνοια- θεωρήθηκε ως βασική αιτία κακοδαιμονίας του ελληνισμού, ως κακοφορμισμένη πληγή. Ενίοτε η αντίληψη αυτή οδηγεί και σε επικίνδυνες ατραπούς: Αν οι δόλιοι ξένοι δεν έσπερναν τη φαρμακερή αυτή έξη, το έθνος θα είχε μεγαλουργήσει. Αν τα κόμματα, το κοινοβούλιο και οι εκλογές δεν δίχαζαν τους Έλληνες, θα είχαν πραγματώσει τα πεπρωμένα της φυλής. Μοτίβα σαν και αυτά επαναλαμβάνονται ελαφρά τη καρδία ως κοινά αποδεκτές, τάχα μεγάλες αλήθειες. Ένας λόγος φοβικός και εν τέλει διχαστικός αγαπά να καταγγέλλει τη διχόνοια, τροφοδοτώντας την κάποτε με νέο αίμα. Νομίζω ότι με την ωριμότητα των 200 χρόνων ελληνικού κράτους, είναι ανάγκη η ελληνική κοινωνία να κατανοήσει ότι η διαφορετική γνώμη και η διαφωνία, -η ατομική, η συλλογική, η μαζική διαφωνία- αποτελούν αναπόσπαστο συστατικό και ζωοδότη της δημοκρατίας.

Ο Δημήτρης Δημητρόπουλος είναι διευθυντής ερευνών στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών