Η ιστορία σαν καθημερινότητα

Μαρίζα Ντεκάστρο

κριτικός παιδικής λογοτεχνίας

«Τα έργα της είναι μέτρο σύγκρισης»

Χειμώνας του ’73. Ελα να καθίσουμε στην κουζίνα, μου λέει η Αλκη. Σε ποια κουζίνα; Στο σπίτι της στο Παρίσι, στην οδό Edmond Gondinet. Πολλές ιστορίες είχε ακούσει εκείνη η κουζίνα, ιστορίες για τη Σοβιετική Ενωση, την Κατοχή, την ΕΠΟΝ, και συζητήσεις: Θ’ ασχοληθείς με τα παιδιά, λες. Διαβάζεις τα βιβλία τους; Λοιπόν, τι έχεις διαβάσει; Εκείνη την εποχή, δεν είχα διαβάσει ούτε το Καπλάνι. Σ’ εκείνη την κουζίνα ξεκίνησε η φιλία μας, μια φιλία που μου άνοιξε δρόμους, μου βρήκε δουλειά, με έβαλε στα παιδικά βιβλία. Μου χάρισε απλόχερα την αγάπη της.

Το διάβασα, Αλκη! Κάθε καινούριο βιβλίο της, πάντοτε με αγαπητική αφιέρωση, με ξάφνιαζε τρομερά. Το μεγαλύτερο ξάφνιασμα ήταν με τον Ψεύτη παππού.

Το κοινότοπο «Μπορούμε να μιλήσουμε στα παιδιά για τα πάντα» αποκάλυψε στον Ψεύτη παππού το βάθος του. Η καθαρότητα της ματιάς και η φυσικότητα της αφήγησης, η οποία στηρίζεται στη συναισθηματική σχέση του μικρού ήρωα με τον παππού του, της επέτρεψαν να μιλήσει για εκείνα που θεωρούσε σημαντικά.

Τα έργα της Αλκης Ζέη είναι το μέτρο σύγκρισης για ό,τι παιδικό / νεανικό διαβάζουμε.

Η Αλκη ήξερε ότι τα βιβλία δεν διαβάζονται μονοσήμαντα. Επλεκε θέματα που ο αναγνώστης μπορούσε να τα επεξεργαστεί σε βάθος χρόνου. Εγραφε με σιγουριά χωρίς να φοβάται μήπως δεν γίνει κατανοητή. Επαιρνε ελευθερίες και υποστήριζε σθεναρά τις ιδέες της συνδέοντας την προσωπική της ιστορία με το σήμερα!

Στον Ψεύτη παππού, για παράδειγμα, μέσα από τις διηγήσεις του παππού τα παιδιά συναντούν τη δικτατορία και τον εμφύλιο, τον καθημερινό ρατσισμό, τη μετανάστευση, τα ναρκωτικά, τις διαπροσωπικές σχέσεις μεταξύ των ενηλίκων, όσα τα απασχολούν ή έχουν απασχολήσει εμάς τους μεγαλύτερους. Οι διάσπαρτες αναφορές στα κοινωνικά ζητήματα και τα γεγονότα που διατρέχουν αυτό το μυθιστόρημα, αλλά και όλα τα έργα της, δεν φιλοδοξούν να πείσουν ότι αναπαριστούν την πραγματικότητα. Δείχνουν μόνο κάποιες όψεις της. Αυτός ήταν ο τρόπος της: Περνούσε τα πάντα μέσα από τη ζωή των ηρώων της.

Δεν το ξέρεις πως κάθε μέρα κάτι συμβαίνει; Οχι μόνο στον δρόμο, παντού – φτάνει να έχεις μάτια να βλέπεις, λέει ο παππούς ρίχνοντας σπόρους στο μυαλό του εγγονού του και των αναγνωστών.

Ο παππούς μπορεί να είναι ψεύτης στα μάτια του αγοριού. Είναι όμως αυτές οι «ψευτιές» που κατευθύνουν το βλέμμα και ανοίγουν τους ορίζοντες που χτίζουν αξίες.

Μου είπε κάποτε: Είμαι πάντα με τους μικρούς. Οταν γράφω προσπαθώ να βλέπω τα πράγματα όπως ένα παιδί χωρίς να βάζω τη δική μου πείρα και γνώση στα λόγια του.

Αυτή είναι η πολύτιμη παρακαταθήκη που άφησε η Αλκη Ζέη στους συγγραφείς της παιδικής λογοτεχνίας!

Μάνος Κοντολέων

συγγραφέας

«Η κριτική της υποκρισίας του ενήλικου κόσμου»

Με το βιολογικό τέλος ενός συγγραφέα, ολοκληρώνεται και τελεσίδικα το συγγραφικό του έργο. Αυτό συμβαίνει και με την περίπτωση της Αλκης Ζέη, της οποίας το τελευταίο μυθιστόρημα κυκλοφόρησε λίγο πριν από τον θάνατό της. Ποια είναι τα δομικά χαρακτηριστικά που καθορίζουν ένα συγγραφικό προφίλ έτσι όπως εισπράττεται από το αναγνωστικό κοινό;

Μέσα στο πλαίσιο ενός σύντομου σημειώματος, όπως αυτού εδώ, θα επέλεγα: την ιδεολογία, τη γραφή και την κοινωνική παρουσία.

Η ιδεολογία της Ζέη υπήρξε εκείνη της Ανανεωτικής Αριστεράς. Οταν λίγο πριν από την επιβολή της δικτατορίας κυκλοφορεί το πρώτο της μυθιστόρημα – «Το καπλάνι της βιτρίνας» – το όλο κλίμα ξεκινά να είναι γόνιμο να δεχτεί μια αριστερή ματιά να διαπερνά ένα κείμενο που με απλότητα την υποστηρίζει και μάλιστα να αποφασίζει πως αυτό το μυθιστόρημα μπορεί κάλλιστα να ενταχθεί στο είδος της λογοτεχνίας για παιδιά. Ετσι – το 1963 ήταν – η Ζέη αποκτά το πρώτο δομικό στοιχείο που θα χαρακτηρίζει το έργο της.

Η γραφή – το δεύτερο δομικό υλικό – κι αυτή από το «Καπλάνι της βιτρίνας» καταθέτει μια νεωτερικότητα. Είναι η μέσω της ματιάς ενός παιδιού κριτική της υποκρισίας του ενήλικου κόσμου, αλλά και ο φωτισμός των αξιών με τις οποίες θα πρέπει να διαμορφώνονται οι συνειδήσεις. Ο όποιος διδακτισμός έχει εξαφανιστεί και μαζί με αυτόν και η ασφυκτική αυτολογοκρισία. Και ασφαλώς μια τέτοια γραφή ενώνεται με το πρώτο δομικό στοιχείο – την ιδεολογία – και έτσι πλέον η ουσία του λογοτεχνικού έργου με σφαιρικότητα παγιώνεται.

Υπενθυμίζω πως όλα αυτά ξεκινούν μέσα στη σύντομη Χαμένη Ανοιξη του ’60 και θα αποκτήσουν την απόλυτη υποστήριξη ενός πλατύτερου κοινού από τα χρόνια της Μεταπολίτευσης και μετά.

Ως προς το τρίτο δομικό στοιχείο, θα ήθελα να θυμηθούμε τα πρώτα σαράντα περίπου χρόνια του 20ού αιώνα. Αν τότε, λοιπόν, η αστική / βενιζελική κοινωνική, πολιτική και πολιτιστική ελίτ αναγνώριζε στο έργο και στο πρόσωπο της Πηνελόπης Δέλτα μια ηγετική φυσιογνωμία στον χώρο της λογοτεχνίας για παιδιά, η αντίστοιχη ελίτ της ανανεωτικής Αριστεράς μα και των ευρύτερων δημοκρατικών δυνάμεων της μεταπολίτευσης και της δεκαετίας του ’80 συνάντησε τη συγγραφική ενσάρκωση των απόψεών της στο λογοτεχνικό αυτό πεδίο, στο πρόσωπο της Ζέη (και ασφαλώς και της Ζωρζ Σαρή).

Παράλληλα, όπως η Δέλτα, έτσι και οι Ζέη και Σαρή μαζί με την ποιότητα του έργου τους διέθεταν και ένα αναγνωρίσιμο κοινωνικό εκτόπισμα. Η Δέλτα μεγαλοαστή και φίλη πνευματικών αναμορφωτών, οι Ζέη – Σαρή μέλη μιας ευρείας ομάδας αριστερών και μετέπειτα βασικών διαμορφωτών της ελληνικής πολιτικής και πολιτιστικής σκηνής.

Δεν είναι τυχαίο πως και οι τρεις αυτές γυναίκες αναγνωρίστηκαν ως ισότιμες συγγραφείς με εκείνες και εκείνους που, την ίδια περίοδο, έγραψαν λογοτεχνία για ενήλικες και μόνο.

Τα τρία, λοιπόν, δομικά χαρακτηριστικά που προανέφερα, έχουν πληρέστατα εκφραστεί στην περίπτωση της Ζέη. Και με αυτών την ύπαρξη η Αλκη και μαζί της οι ηρωίδες και οι ήρωές της έχουν πάρει τη σημαντική θέση που δικαιωματικά τους ανήκει όχι μόνο στην παιδική αλλά και στη γενικότερη ελληνική λογοτεχνία του 20ού αιώνα.

Γιάννης Παπαθεοδώρου

αναπληρωτής καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήµιο Πατρών

Η μαρτυρία που έγινε ιστορία

Οταν το 1987 εκδόθηκε η Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα, η επιτάχυνση των ιστορικών γεγονότων είχε ήδη ξεκινήσει. Εως τις αρχές της δεκαετίας του ’90, η πτώση του Τείχους και η κατάρρευση του «υπαρκτού» σοσιαλισμού επιβεβαίωνε πως οι διαδρομές των καθεστώτων του ανατολικού μπλοκ «δεν ήταν φτιαγμένες με αθωότητα». Σχεδόν ταυτόχρονα με το Τείχος του Βερολίνου, γκρεμιζόταν και το άλλο τείχος της σιωπής, που κάλυπτε τις διαψεύσεις, τις ματαιώσεις και τις εσωτερικές συγκρούσεις μιας ιδεολογίας, που γοήτευσε εκατομμύρια ανθρώπους, στον 20ό αιώνα. Δεν είναι τυχαίο ότι οι αυτόπτες μάρτυρες μίλησαν πρώτοι.  «Τόλμησα να μιλήσω για πράγματα που ήταν ταμπού και είμαι ευτυχής που τα είπα, προτού γίνει η περεστρόικα. Τα είχα ζήσει από κοντά η ίδια και δεν μου τα αφηγήθηκαν άλλοι. Γι’ αυτό έπεισα», έλεγε η Αλκη Ζέη σε μια συνέντευξή της.

Ο βιολογικός κύκλος ζωής της Αλκης Ζέη συνέπεσε με τα όνειρα και τους εφιάλτες του 20ού αιώνα. Οι αγώνες στους οποίους είχαν εμπλακεί οι σύντροφοι και οι συντρόφισσές της προϋπέθεταν αντιπαραθέσεις με υπαρκτούς και επινοημένους εξωτερικούς και εσωτερικούς εχθρούς. Η απόκλιση από την επαναστατική ορθότητα άλλωστε οδηγούσε στον στιγματισμό και κάποτε στην πλήρη εξόντωση της ετεροδοξίας. Η Αλκη Ζέη γνώρισε αυτόν τον κόσμο, σε όλες τις εκδοχές  του : από την επονίτικη «έφοδο στον ουρανό» έως την τελική συντριβή των ανθρώπων κάτω από τον κομματικό οδοστρωτήρα.  Οταν αποφάσισε να διηγηθεί αυτή την ιστορία, τίποτε από όλα αυτά δεν ήταν αυτονόητο και δεδομένο.

Η κομπάρσος που πρωταγωνιστεί στην Αρραβωνιαστικιά του Αχιλλέα είναι ένα «βουβό πρόσωπο» της ιστορίας. Ο ρόλος της δεν έχει λόγια. Η καταφυγή στη μνήμη είναι ο μόνος δρόμος για να αφηγηθεί την εμπειρία της και την εμπειρία της γενιάς της, προσπαθώντας να βρει το νόημα της ιστορίας. «Κανείς από τη γενιά μας δεν πρόλαβε. Μας προλάβαιναν άλλα. Πόλεμος, Δεκέμβρης, Εμφύλιος, Δικτατορία. Ολο τα παλιά θυμόμαστε. Μας βαριούνται. Δεν λέμε να τα ξεχάσουμε, είναι όλη μας η ζωή. Πόσες φορές είπαμε να τη φτιάξουμε από την αρχή! Δεν είναι το κουράγιο που μας έλειψε…». Η Αρραβωνιαστικιά ασκεί κριτική στον παράδοξο κόσμο της «στράτευσης», χωρίς όμως να είναι εκδικητική. Και αυτό είναι ίσως το κύριο λογοτεχνικό αλλά και ηθικό επίτευγμα της αφήγησης: μια μαρτυρία που έγινε ιστορία, την ώρα ακριβώς που γραφόταν.