Τι γιορτάζουμε το 2021;

Τι γιορτάζουμε στις 25 Μαρτίου 2021; Να ένα ερώτημα που θα έπρεπε να είναι στα χείλη όλων μας, των ηγεσιών και του λαού. Βέβαια, όλοι είμαστε έτοιμοι, ή καλύτερα είμαστε προετοιμασμένοι, να γιορτάσουμε κάτι. Και από αυτή την άποψη η εθνική μας ευρηματικότητα θα δώσει αυθορμήτως τις δικές της απαντήσεις και θα αναπληρώσει τα ελλείποντα. Εννοώ την απουσία κρατικής προετοιμασίας και την αμηχανία των ειδημόνων. Τοπικοί πατριωτισμοί, εθνική υπεροψία, ενίοτε και αλαζονεία, ταξικά νοήματα που για πολλούς ενυπάρχουν «προαιωνίως» σε κάθε ανθρώπινη συμπεριφορά και σε κάθε κοινωνική οργάνωση, και πολλά άλλα νοήματα, εμφανή και αφανή, είναι λογικό να κατακλύσουν τον χώρο του εορτασμού, βάζοντας το δικό τους αποτύπωμα στο μεγάλο γεγονός. Μ’ έναν λόγο: χαμηλές προσδοκίες. Γιατί πράγματι, τίποτε δεν μας προϊδεάζει ότι αυτή τη φορά θα διασπάσουμε τον φαύλο κύκλο της επανάληψης των πασίγνωστων πραγμάτων και θα ξεπροβάλουμε στο ξέφωτο της αυτοκριτικής και της εθνικής αυτογνωσίας. Βέβαια, αυτοκριτική και εθνική αυτογνωσία είναι δύο μονοπάτια εξαιρετικά δύσβατα και είναι φυσικό για τον καθένα μας να θέλει να τα αποφύγει· είναι όμως τα μόνα που οδηγούν στον επιθυμητό δρόμο της εθνικής και κοινωνικής μας αυτοπεποίθησης. Ουσιαστικά, στον δρόμο της εθνικής μας ύπαρξης. Δεν μου διαφεύγει ότι μια τέτοια πνευματική και συναισθηματική στροφή θα ήταν μια νέα επανάσταση, ισοδύναμη με αυτήν που αρχίσαμε να γιορτάζουμε. Ασφαλώς, μια δύσκολη υπόθεση και για έναν πρόσθετο λόγο. Γιατί όλες οι αρχικά εύστοχες λέξεις έχουν φθαρεί, επειδή χιλιοχρησιμοποιήθηκαν σε άγονες προτροπές και επικλήσεις, γιατί και οι έννοιες, μέσα από την απύθμενη ιδιοτέλεια των συμπολιτών μας, έγιναν ελαστικές και προσαρμόστηκαν στις ανάγκες του καθενός, ούτε καν στις ανάγκες κοινωνικών ομάδων και μικροομάδων.

Πέρα λοιπόν από ανοίκειες ενοχές για την κατάσταση των πραγμάτων της χώρας μας, οι έλληνες ιστορικοί καλούμαστε να συμβάλλουμε, αν όχι στην πραγμάτωση της νέας επανάστασης της αυτοκριτικής και της αυτοπεποίθησης, τουλάχιστον στο ξεκίνημά της, με τον τρόπο που έχουν οι ειδήμονες όλων των κλάδων να είναι παρόντες στις ανάγκες της κοινωνίας τους. Είναι η στιγμή που πρέπει να μιλήσουμε συγκεκριμένα, καθαρά και υπεύθυνα. Στο μέτρο του δυνατού, και πρωτότυπα. Θα είμαι ολιγόλογος, όπως ταιριάζει στη μεγάλη επέτειο.

Τι γιορτάζουμε λοιπόν το 2021; Την Ελληνική Επανάσταση βέβαια. Το κοσμοϊστορικό γεγονός για την ελληνική εθνότητα, που πήρε πολλά ονόματα και πολλά νοήματα στη διαδρομή των δύο αιώνων ελεύθερου βίου των Ελλήνων: Ο Αγώνας, Αγώνας της Ανεξαρτησίας, Παλιγγενεσία, Εθνική Απελευθέρωση, Εθνική Αποκατάσταση, Εθνική Αναγέννηση και πολλά άλλα. Κι όμως, η αμφισβήτηση του έθνους και του εθνικού κράτους είναι ισχυρή και προέρχεται από πολλαπλές πηγές, ενίοτε ασύμβατες, φαινομενικά τουλάχιστον. Από την πρόσφατη «Ευρώπη των Περιφερειών» ως τον παλιότερο προλεταριακό διεθνισμό, σε αποδρομή αμφότεροι, το έθνος δεν προκαλούσε πάντοτε την ομοφωνία. Ούτε και σήμερα βέβαια. Στη χώρα μας, ισχυρές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις, χωρίς πάντως μεγάλη εμμονή στον προλεταριακό διεθνισμό, έχουν προσχωρήσει στην ιδέα ενός αναχρονιστικού κοινοτισμού, που στην περίπτωσή μας περνάει από τον Λήσταρχο Νταβέλη (της «πρωτόγονης επανάστασης») και τον μελωδικό Μάρκο Βαμβακάρη (του νεορομαντισμού, της λαϊκής αυθεντικότητας και των ερειπίων), ως το ανατρεπτικό(;) Ισλάμ, με τη φαντασίωση ότι έτσι θα καταπολεμήσουν το παγκόσμιο κεφαλαιοκρατικό σύστημα και τον δήθεν τοπικό υπηρέτη του, το έθνος και το εθνικό κράτος. Αυτά συμβαίνουν και επισήμως και ανεπισήμως.

Ωστόσο, κανείς δεν μπορεί σήμερα να αμφισβητήσει πειστικά το εθνικό νόημα της Ελληνικής Επανάστασης και όλες τις συνδηλώσεις που αυτή η παραδοχή συνεπιφέρει. Δηλαδή, την ελεύθερη διακίνηση των ιδεών, των ανθρώπων και των έργων τους, την άμεση (εν μέρει) και πάντως τη σταδιακή εισαγωγή των δημοκρατικών θεσμών στη διακυβέρνηση της χώρας (Σύνταγμα, 1-1-1822), τον εκσυγχρονισμό της κοινωνικής και πνευματικής ζωής, από το αστικό και οικογενειακό δίκαιο ως την ανανέωση του περιεχομένου και την εντυπωσιακή διεύρυνση του σχολικού συστήματος, την ανάπτυξη του Τύπου και της τυπογραφίας – απτό δείγμα της ανάδειξης του λόγου και του αντιλόγου ως θεμελιώδους πυλώνα της νέας φιλελεύθερης κοινωνικής οργάνωσης -, την ανάπτυξη των επιστημών, της λογοτεχνίας και των εικαστικών τεχνών σε αξιοπρόσεκτα επίπεδα και, βέβαια, την εγκαθίδρυση ενός νέου παραγωγικού υποδείγματος, μιας οικονομίας της ελεύθερης αγοράς και της κυκλοφορίας των κεφαλαίων, των λίγων κεφαλαίων της εποχής. Ο πόλεμος της Ανεξαρτησίας υπήρξε πολυετής και πολυαίμακτος και δεν έχουμε δικαίωμα να τον υποβαθμίσουμε σε μια επαναστατική έκρηξη που ξεκίνησε από τα μυαλά κάποιων δραστήριων ιδεολόγων. Οι δραστήριοι και ευρηματικοί θα έλεγα ιδεολόγοι υπήρξαν, αλλά δεν κινήθηκαν ασχέτως προς τα συναισθήματα του κοινωνικού σώματος των Ελλήνων. Το προπαρασκευαστικό έργο των λογίων του ελληνικού Διαφωτισμού και των σχολικών εκλαϊκευτών τους, πρωτίστως, και το οργανωτικό έργο της Εταιρείας των Φιλικών, στη συνέχεια, είχαν συγκροτήσει ένα πολιτικο-ιδεολογικό συνεχές, πρωτόγνωρο στον κόσμο των Ελλήνων. Επαναστατικά ή, ακριβέστερα, διεκδικητικά κινήματα είχαν εκδηλωθεί και κατά τους προηγούμενους αιώνες. Τώρα όμως ήταν αλλιώς. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν πια ένας βραδυκίνητος και παλιωμένος κρατικός θεσμός και η ελληνική εθνότητα μια ζωηρή, ευκίνητη και ανερχόμενη νεωτερική δύναμη, με ισχυρή παρουσία στους κόλπους της ίδιας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά και στην ευρύτερη περιφέρεια, από την Κεντρική Ευρώπη και τη Ρωσία ως τη Μέση Ανατολή. Ο,τι αποκαλούμε Ελληνισμό της Διασποράς. Πράγματι, το 1821 συγκροτήθηκε η σύγχρονη εθνική μας ταυτότητα και άρχισαν να συνειδητοποιούνται οι εθνικές διεκδικήσεις. Ετσι άρχισε να αποκρυσταλλώνεται το ελληνικό εθνικό όραμα (το ελληνικό εθνικό φαντασιακό κατά μία άλλη ιδιόλεκτο), χωρίς το οποίο ούτε η Επανάσταση μπορούσε να «εκκολαφθεί» ούτε το εν επαναστάσει έθνος να αποδεχτεί και να αντέξει τις αλλεπάλληλες θυσίες που επέφερε η δυσαναλογία ισχύος των εξεγερμένων προς την αμυνόμενη Αυτοκρατορία. Ολα τα παραπάνω, άυλα, συμβολικά και υλικά επιτεύγματα, μας επιτρέπουν να αποκαλούμε Ελληνική Επανάσταση τον Αγώνα της Ανεξαρτησίας και Νέο ελληνικό κράτος και Νέα ελληνική κοινωνία την Παλιγγενεσία. Χωρίς εισαγωγικά και χωρίς αστερίσκους. Να τι πιστεύω ότι γιορτάζουμε στις 25 Μαρτίου 2021.

Ο Βασίλης Παναγιωτόπουλος είναι ιστορικός