Ενας μάστορας του βιβλίου

Τον συναντούσα συχνά στο μετρό το πρωί. Σχεδόν πάντα, ακόμα και με μεγάλο στριμωξίδι, είχε βρει κάθισμα. Καθόταν και κοιμόταν μέχρι το Μοναστηράκι που θα κατέβαινε. Μια φορά ανησύχησα, το τρένο έφτανε στον σταθμό κι αυτός συνέχισε να κοιμάται. «Σάμη», του φώναξα, «φτάνεις». «Το ξέρω» μου απάντησε – μισάνοιξε τα μάτια του γελώντας. «Πάντ’ ανοιχτά, πάντ’ άγρυπνα τα μάτια της ψυχής μου».

Πήγαινε στο «μαγαζί», το κέντρο της δραστηριότητάς του τα τελευταία χρόνια, το Poems and Crimes, που ήταν στο Μοναστηράκι. Ηταν τα γραφεία του εκδοτικού οίκου Γαβριηλίδης, βιβλιοπωλείο, στέκι, καφενείο – και τα βράδια, όταν δεν είχε παρουσίαση βιβλίων, συχνά μετατρεπόταν σε βάση θορυβωδών χοροεσπερίδων με ζωηρή μουσική.

Ο Σάμης Γαβριηλίδης, που πέθανε από καρκίνο και κηδεύτηκε το περασμένο Σάββατο με πολιτική κηδεία, ήταν ένας ευγενικός εραστής των γραμμάτων. Τα υπηρέτησε μέσω της υψηλής τέχνης της τυπογραφίας, στην οποία αφιερώθηκε από τη νεότητά του, αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση – κι ας είχε σπουδάσει ναυπηγός στο Πολυτεχνείο, τη βάση της εξέλιξής του, που την καθόρισαν οι πολιτικοποιημένες παρέες του αντιδικτατορικού αγώνα και η μυθική σήμερα εξέγερση του Νοέμβρη.

Στον χώρο των εκδόσεων μπήκε με τη Μεταπολίτευση. Τον έστειλε η πολιτική, όπως συνήθως συνέβαινε τότε – πολύς κόσμος κάνει το επάγγελμα που του έμεινε αργότερα όχι λόγω της εξειδίκευσης των σπουδών του αλλά λόγω των πολιτικών ιδεών του και της ανάγκης να χρηματοδοτείται κάπως η πολιτική του δράση. Εν πάση περιπτώσει, ο γιος της Καρολίνας Ναχμούλη-Γαβριηλίδου που επιβίωσε από τα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης, τροτσκιστής τότε, Σάμης Γαβριηλίδης έμαθε τη δουλειά στις εκδόσεις Νέοι Στόχοι. Πολιτική ήταν στη βάση της και η συνύπαρξή του, από το 1975, με τον Λουκά Ρηνόπουλο και τη Μάρω Στογιαννίδου, συνεταίρους στο βιβλιοπωλείο και τον εκδοτικό οίκο Πλέθρον. Το πρώτο βιβλίο του Πλέθρου ήταν η «Ρεμπέτικη ανθολογία» του Τάσου Σχορέλη, έγινε επιτυχία και ήταν αρκετό να δώσει και στον Σάμη Γαβριηλίδη τις επαγγελματικές κατευθύνσεις του. Και τη ροπή του στην τυπογραφία. Τότε γνώρισε και τον σπουδαίο τεχνίτη της παραδοσιακής τυπογραφίας, τον Αιμίλιο Καλιακάτσο, από τον οποίο διδάχτηκε την υψηλή τέχνη της καλαισθησίας στον εκδοτικό χώρο. Την τέχνη αυτή δεν την εγκατέλειψε ποτέ, κι ας αναγκάστηκε, στην πορεία, να συμπορευτεί με τις νέες τεχνολογίες της τυπογραφίας και τις ευκολίες τους – αρχικά με τη φωτοσύνθεση και αργότερα με την τυπογραφία των υπολογιστών.

«Στην Ελλάδα όλοι κάνουμε δύο δουλειές. Η μία στηρίζει την άλλη», έλεγε ο Σταύρος Τσιώλης, πρωταγωνιστής στην ταινία του Σταύρου Τορνέ «Ενας ερωδιός για τη Γερμανία», όπου υποδυόταν έναν εκδότη ποιητικών βιβλίων ο οποίος, για να επιβιώσει, εμπορευόταν και σπάνια βαλσαμωμένα πουλιά. Ο Σάμης Γαβριηλίδης σύντομα κατάλαβε ότι ο χώρος του βιβλίου είναι δύσκολος στην Ελλάδα – και αναζήτησε μια δεύτερη δουλειά. Το 1985, λίγο πριν αποχωρήσει από το Πλέθρον, συνεργάστηκε με το οινοποιείο της Στροφιλιάς και τους επαγγελματίες του κρασιού Γιάννη Μαλτέζο, Αχιλλέα Λαμψίδη και Τάκη Λεβέντη – τότε ιδρύθηκε και μια μικρή τυπογραφική και εκδοτική μονάδα, η Φόρμα ΕΠΕ, που έγινε η βάση για το επόμενο βήμα του Σάμη Γαβριηλίδη στον εκδοτικό χώρο. Οσοι παροικούσαμε τις εφημερίδες του παραδοσιακού κέντρου της Αθήνας ήμασταν τακτικοί θαμώνες του πρώτου wine bar της Αθήνας, του Εντευκτηρίου Οίνου Στροφιλιά, στην πλατεία Καρύτση. Πολλά ποιητικά μεθύσια έγιναν εκεί, μια εποχή που το αθηναϊκό κέντρο ήταν πιο φιλικό στην ευγενή αλητεία πολλών υπηρετών της χρυσής μποεμίας (που τελείωσε – πόσο να παραταθεί;).

Η Στροφιλιά πρέπει να χρηματοδότησε την επόμενη εκδοτική περιπέτεια του Σάμη, τις εκδόσεις Γαβριηλίδη. Ξεκίνησε το 1988, το πρώτο βιβλίο ήταν Κωνσταντίνος Καβάφης, είχε τίτλο «Τα Ελγίνεια Μάρμαρα – Το Κυπριακό Ζήτημα», και περιείχε την αρθρογραφία του Αλεξανδρινού, το 1891 περί «των μαρμάρων», και για τη σχέση της Κύπρου μετά «της Ελληνίδος γης».

Ο Σάμης ήταν το επίκεντρο και της νέας προσπάθειας, αρχικά σε έναν μικρό χώρο στη Μαυρομιχάλη που για χρόνια λειτουργούσε σαν στέκι. Πόσες και πόσοι από τον χώρο των γραμμάτων και της τέχνης δεν πέρασαν, Σάββατο μεσημέρι, για το μεθύσι της ραθυμίας του Σαββατοκύριακου, απαραίτητο συνοδευτικό των εμπνεύσεων και των καβγάδων για όλα – για την ποίηση, τις μεταφράσεις, τους κύκλους και τις εξουσίες τους, αλλά και την πολιτική. Ποτέ δεν άφησε τον Σάμη Γαβριηλίδη η πολιτική.

Τα τελευταία χρόνια, το μαγαζί μεγάλωσε. Μετακόμισε στην Αγίας Ειρήνης στο Μοναστηράκι, έπαψε να είναι στέκι μιας κλειστής παρέας, διεύρυνε τον κύκλο εργασιών του. Οι εκδόσεις Γαβριηλίδης, στις οποίες ο Σάμης συνέχισε να πρωτοστατεί μαζί με τη σύντροφο της ζωής του, Βάσω Κυριαζάκου (στην οποία ανήκαν οι κάσες και τα στοιχεία του άλλου μεγάλου μάστορα της τυπογραφίας, του Φίλιππου Βλάχου των εκδόσεων Κείμενα), έγιναν μεγάλο μαγαζί. Μεταξύ άλλων, εξέδιδαν τα βιβλία του Πέτρου Μάρκαρη και ιδίως τη σειρά με τις περιπέτειες του αστυνόμου Χαρίτου, που αγαπήθηκε πολύ από τους αναγνώστες. Φυσικά, δεν ήταν μόνο αυτά. Δοκίμια, απαιτητικά μυθιστορήματα που δεν πήγαιναν υποχρεωτικά για μπεστ σέλερ, πλήθος ποιητικών συλλογών και πολλά δύσκολα κείμενα σε σημαντικές μεταφράσεις, με τη σφραγίδα της καλαισθησίας του μερακλή τυπογράφου είναι η πνευματική περιουσία των εκδόσεων Γαβριηλίδη. Τι φοβερή περιπέτεια! Και πόσο άδικο όλα αυτά να τελειώνουν απότομα, με μια τελετή στο Πρώτο Νεκροταφείο. Αλλά τελειώνει ποτέ η πνευματική περιπέτεια στην οποία ο Σάμης Γαβριηλίδης έβαλε το δικό του σημαντικό λιθαράκι;