Ελέφαντας στο καθιστικό

Η φύση έχει νόμους, αλλά δεν έχει βούληση, ούτε συναισθήματα. Δεν χαίρεται, δεν λυπάται, δεν αγαπά, ούτε έχει μίσος. Ομως, εκδικείται όσους αγνοούν ή, εν γνώσει τους, παραβαίνουν τους νόμους της. Αυτό ακριβώς συμβαίνει τα τελευταία πενήντα χρόνια. Η σκληρή εκδίκηση της φύσης στην εποχή μας είναι η κλιματική αλλαγή. Και είναι τέτοιας σκληρότητας που οι σώφρονες άνθρωποι, κυρίως οι επιστήμονες, και πολλοί νεολαίοι ανησυχούν στα σοβαρά.

Τώρα, υπό τη μεγάλη ένταση του προβλήματος, προτείνονται διάφορα μέτρα ώστε να μην υπερβεί η άνοδος της θερμοκρασίας το όριο πέραν του οποίου η κατάσταση θα γίνει πραγματικά δραματική και απρόβλεπτη. Διαβάζουμε και ακούμε προτάσεις για πράσινη βιώσιμη ανάπτυξη, για απο-ανάπτυξη (degrowth), για οργάνωση της κοινωνίας σε μικρές αυτόνομες κοινότητες, για εγκατάλειψη του καπιταλιστικού τρόπου κοινωνικής οργάνωσης και αναζήτηση ενός νέου σοσιαλισμού. Ολα αυτά προσφέρουν διαφωτιστικά επιχειρήματα, αλλά δεν βοηθούν πραγματικά στη λύση του προβλήματος.

Οι προτάσεις αυτές και οι σχετικές συζητήσεις μού φέρνουν στον νου την αμερικανική φράση «ο ελέφαντας στο καθιστικό». Η φράση αυτή χρησιμοποιείται όταν υπάρχει ένα πολύ σοβαρό θέμα που όλοι γνωρίζουν, αλλά κανείς δεν θέλει να το θίξει και να το αντιμετωπίσει. Υπάρχει ένας ελέφαντας στο δωμάτιο, αλλά όλοι κάνουν πως δεν τον βλέπουν. Αυτό ακριβώς συμβαίνει σήμερα στην παγκόσμια κοινότητα. Ολοι, με ελάχιστες εξαιρέσεις, ανησυχούν για την κλιματική αλλαγή, την έλλειψη πόρων, την ανισότητα, τα μεταναστευτικά ρεύματα και για πολλά άλλα συναφή προβλήματα, αλλά αρνούνται να δουν τον κύριο παράγοντα που βρίσκεται πίσω από όλα αυτά. Εννοώ, βέβαια, τον υπερπληθυσμό του πλανήτη.

Το τελευταίο έτος κατά το οποίο είχε επιτευχθεί οικολογική ισορροπία στον πλανήτη ήταν το 1969. Τότε ο πληθυσμός της Γης ήταν 3,3 δισεκατομμύρια. Σήμερα είναι 7,8 δισεκατομμύρια και αυξάνεται καθημερινά κατά περίπου 230 χιλιάδες. Το 2050 προβλέπεται να φθάσει τα 9,5 με 10 δισ. Ολος αυτός ο κόσμος έχει ανάγκες και απαιτήσεις για μια στοιχειωδώς άνετη ζωή. Ομως, η άνετη ζωή απαιτεί παραγωγή προϊόντων, αποτέλεσμα της οποίας είναι η σημερινή κατάσταση. Υπό αυτές τις συνθήκες πώς θα μπορούσε κανείς να περιμένει κάποια καλή εξέλιξη για το μέλλον;

Υπάρχει ένας σχετικά μικρός αριθμός επιστημόνων που αγωνιά για το μέλλον της ανθρωπότητας. Οι περισσότεροι, λόγω υπερβολικής αισιοδοξίας για τα επιτεύγματα της τεχνολογίας, περιμένουν τον από μηχανής θεό. Οι πολιτικοί δεν τολμούν να μιλήσουν για τον υπερπληθυσμό διότι το θέμα δεν είναι δημοφιλές. Οι καπιταλιστές όχι μόνο δεν νοιάζονται για την υπερβολική αύξηση του πληθυσμού, αλλά αντίθετα την ευνοούν για προφανείς λόγους. Οι στρατηγοί νομίζουν ότι ο μεγάλος πληθυσμός είναι ισχύ και συνεπώς σε στραβοκοιτούν αν μιλήσεις για μείωση του πληθυσμού. Οι θρησκευτικοί ηγέτες ευνοούν την αύξηση του πληθυσμού και μας συνιστούν να βασιστούμε στον Θεό για την επίλυση των προβλημάτων. Ετσι, ενώ ο ελέφαντας αλωνίζει στο καθιστικό μας, προσποιούμεθα, ως σύνολο, ότι δεν τον βλέπουμε.

Το μέλλον όλων μας, και περισσότερο των νέων γενεών, προβλέπεται ζοφερό. Οι νέες γενεές, οι οποίες δεν ευθύνονται για τα χάλια του πλανήτη που οι γονείς και οι παππούδες τους προκάλεσαν, θα υποστούν τη ζημιά. Θα ισχύσει, κυριολεκτικά, το «αμαρτίαι γονέων παιδεύουσι τέκνα».

Ο Ομηρος σε ένα ποίημά του («Τα Κύπρια»), από το οποίο έχουν σωθεί μερικά αποσπάσματα, λέει ότι ήταν μια εποχή που οι ατέλειωτες φυλές των ανθρώπων καταπίεζαν την επιφάνεια της Γης τόσο που ο Δίας τη λυπήθηκε και αποφάσισε να τη γλιτώσει από τον υπερπληθυσμό. Ετσι προκάλεσε τον Τρωικό Πόλεμο. Είναι να απορεί κανείς: Αυτό που έβλεπε ο Ομηρος πριν από είκοσι επτά αιώνες δεν μπορούν να το δουν οι σημερινοί ηγέτες του κόσμου;

Ο Θεόδωρος Π. Λιανός είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών