Πόσο μόνοι είμαστε;

Το είχε πει ο Χατζιδάκις σε μια συνέντευξη στο ραδιόφωνο: «Με τους Τούρκους δεν αισθάνομαι καλά ως φίλος, αισθάνομαι καλύτερα ως εχθρός». Ηταν την εποχή που κυριαρχούσε η αντίληψη, η εθνική και συλλογική αντίληψη, πως οι όλες οι κοινωνικές παθογένειες οφείλονταν σε εκείνα τα 400 χρόνια σκλαβιάς. Στην υποδούλωση ενός έθνους με σπουδαίο πολιτισμικό παρελθόν, τόσο σπουδαίο ώστε να αφήσει αιώνια το αποτύπωμά του στο εθνικό dna, σε κάποιες ορδές βαρβάρων που ήταν ανεπίδεκτες πολιτισμού. Πώς να αισθανθεί κανείς φίλος με τους απογόνους των ορδών όταν το άλλο αποτύπωμα, το αποτύπωμα της υποδούλωσης, ήταν ακόμη εδώ; Οταν βασίλευε το ρουσφέτι και όλα εκείνα τα κουσούρια που φώναζαν την καταγωγή τους ήδη από τις λέξεις;

Ηταν όμως και η εποχή που ο Χατζιδάκις και κάθε λαμπρό μυαλό θα μπορούσε να πει πως όχι μόνο αισθανόταν καλύτερα ως εχθρός με τους Τούρκους, αλλά και πως αισθανόταν εντελώς μόνος – δεν ήταν ο Διονύσης Σαββόπουλος που χαιρετούσε «την Ελλάδα κάθε τι μοναχικό στον κόσμο αυτό» με το «Τσάμικό» του; Ηταν. Ηταν λίγο πριν από τα μέσα της δεκαετίας του ΄80. Και ήταν μόλις δυο χρόνια αργότερα που ένα άλλο μυαλό, το μυαλό ενός εθνικού δικαστή που έγινε Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ανακήρυσσε τον αναδελφισμό κύριο συστατικό της εθνικής μας υπόστασης. «Είμεθα έθνος ανάδελφον» είχε πει κι αυτό δεν ήταν παρά στη σαρτζετάκειο διάλεκτο εκείνο που όλοι οι υπόλοιποι γνωρίζαμε ως «εθνική μοναξιά».

Οχι πως τη γνωρίσαμε τότε. Αυτός ο συναισθηματισμός βασάνιζε ένα ολόκληρο έθνος πριν ακόμη συγκροτήσει το νεοελληνικό κράτος του. Ο κόσμος χωριζόταν ανάμεσα στους πάμπολλους εχθρούς και τους λιγοστούς φίλους που αν το έψαχνε κανείς μπορεί να μην ήταν και τόσο φίλοι. Φιλέλληνας ο Κάνινγκ; Να το συζητήσουμε. Ο Εϋνάρδος, ο Φαβιέρος, ο Σανταρόζα; Ας μας επιτρέψουν να διατηρούμε κάποιες αμφιβολίες. Ακόμη και στον Μπάιρον μπορεί να βρει κανείς σκιές. Δεν ήταν εκείνος που επαινούσε την ευθύτητα των Οθωμανών, αντιπαραβάλλοντάς την με την αναξιοπιστία των Γραικών; Εκείνος που δεν καταλάβαινε πως η επιβίωση σε εκείνες τις συνθήκες της απολίτιστης σκλαβιάς επέβαλε να είναι κανείς και λίγο μπαμπέσης; Τι νόμιζε πως ήταν το Μεσολόγγι; Πύργος στην αγγλική εξοχή;

Οπως κάθε μοναξιά όμως, έτσι και η εθνική μοναξιά είναι βαριά. Από αυτήν την άποψη, η ιστορία της φυλής δεν είναι παρά μια ιστορία αναζήτησης φίλων. Μιας αναζήτησης πάντα συναισθηματικής, μιας αναζήτησης που καθοδηγείται συχνά από το θυμικό και όχι από τη λογική. Από ιδεολογήματα και όχι από το συμφέρον. Και όπως είναι φυσικό, είναι μια αναζήτηση που διχάζει: Με τους Ρώσους, τους Γάλλους ή τους Αγγλους; Με το ρωσικό, το γαλλικό ή το αγγλικό κόμμα;

Στην πραγματικότητα δεν πρόκειται παρά για μια διχοτόμηση. Με την Ανατολή του ξανθού γένους που κάποτε θα μας σώσει ή με τη Δύση που τόσο αγαπάμε να μισούμε; Με το ομόδοξο και ομόθρησκο ή με τον διαφωτισμό που υπάρχει επειδή προϋπήρξαμε αλλά συγχρόνως μοιάζει και ξένος; Το ερώτημα θα έπρεπε να έχει απαντηθεί από τότε που ο Λούκας Νοταράς, ο μέγας λογοθέτης της Κωνσταντινούπολης, πίστεψε πως ο ίδιος και η πόλη του θα είχαν καλύτερη τύχη χωρίς την παπική τιάρα, ακόμη και αν η εναλλακτική ήταν το σαρίκι του σουλτάνου. Αλλά το συναίσθημα της μοναξιάς είναι διαβρωτικό και ως διαβρωτικό εμποδίζει την καθαρή σκέψη. Η φυλή εξακολουθεί να διχάζεται, να ψάχνεται, να βασανίζεται. Εξακολουθεί να αναζητά φίλους με την ίδια συναισθηματική και ιδεολογική φόρτιση. Αλήθεια όμως πόσο μόνοι είμαστε;

Θα υπάρχει πάντα κάποιος λόγος για να επικαιροποιηθεί το ερώτημα. Και το ερώτημα σήμερα επικαιροποιείται από μια τουρκική δραστηριότητα που δεν αφήνει και πολλά περιθώρια για να αισθανθεί κανείς απέναντί της φίλος. Σαν τον Μάνο Χατζιδάκι, μπορεί κανείς να αισθανθεί απέναντί της εχθρός και να νιώσει και καλύτερα. Αλλους φίλους όμως έχει η χώρα; Ή πλέει στα αχαρτογράφητα νερά αυτής της νέας ελληνοτουρκικής έντασης μέσα στις ίδιες συνθήκες της εθνικής μοναξιάς;

Τον μπούσOYλα στην απάντηση έδωσε προ ημερών μια πρώην υπουργός Εξωτερικών. Και, ευτυχώς, τον έδωσε χωρίς ίχνος συναισθηματικής φόρτισης. Σε έναν πόλεμο, είπε η Ντόρα Μπακογιάννη, η Ελλάδα θα είναι μόνη. Στη διπλωματία, όμως, μπορεί να υπολογίζει στη στήριξη των συμμάχων της.

Ο μπούσουλας δεν είναι χρήσιμος μόνο για την τρέχουσα συγκυρία. Είναι και για το μέλλον. Είναι για ένα έθνος που αισθάνεται μόνο εάν η φιλία δεν είναι τίποτε λιγότερο από μια ολοκληρωτική, τυφλή συμπαράσταση. Τι να κάνει η Ευρώπη για να μας αποδείξει πως είναι πραγματικά φίλη; Να πάρει τ’ όπλο της και να την πέσει στους μπουνταλάδες. Και ολόκληρη η Δύση; Να μη βλέπει την Τουρκία σαν περιφερειακή δύναμη αλλά σαν ένα οθωμανικό κατάλοιπο που δεν σέβεται τα κυριαρχικά μας δικαιώματα και επομένως της αξίζει ο πιο σκληρός σωφρονισμός. Αυτή η Δύση θα ήταν πραγματικά φίλη, αυτή η Δύση θα διέλυε εκείνο το διαβρωτικό συναίσθημα της εθνικής μας μοναξιάς.

Αυτός όμως είναι ένας φίλος που δεν μπορεί να υπάρξει. Κι αυτός ο μπούσουλας θυμίζει πως μπορεί κανείς να αναζητά συμμάχους για να στηρίξουν τα συμφέροντά του. Θυμίζει πως εκείνο που θα αναζητά πάντα μάταια θα είναι φανταστικούς φίλους. Σύγχρονους φιλέλληνες ζωσμένους με παλιά φυσεκλίκια.