Εργαλείο αλληλεγγύης

Η συζήτηση για το μέλλον της ευρωπαϊκής ενοποίησης είναι μια πολυεπίπεδη συζήτηση σε μια «δύσκολη» Ευρώπη και ένα από τα ζητούμενα αυτής είναι η οικονομική και κοινωνική συνοχή. Hδη από την εποχή της Συνθήκης της Ρώμης του 1957, τα κράτη – μέλη δήλωναν την πρόθεσή τους «να ενισχύσουν την ενότητα των οικονομιών τους και να προωθήσουν την αρμονική τους ανάπτυξη…», μέχρι την Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη του 1987 που εισάγει για πρώτη φορά τον όρο «συνοχή» και μέχρι τη Συνθήκη της Λισαβώνας, η προώθηση της συνοχής της ΕΕ παραμένει μια από τις μεγάλες προτεραιότητες της ενωμένης Ευρώπης.

Σήμερα, έξι δεκαετίες μετά τις Συνθήκες της Ρώμης, η συνοχή της ενωμένης Ευρώπης έχει άραγε επιτευχθεί; Παρά την πρόοδο που έχει επιτευχθεί, τα τελευταία χρόνια η αμφισβήτηση του κοινοβουλευτισμού, η άνοδος της Ακροδεξιάς σε χώρες της σύγχρονης δημοκρατίας, η επάνοδος του αυταρχισμού με την ετικέτα της «ανελεύθερης δημοκρατίας» σε χώρες του πρώην ανατολικού μπλοκ, η απροθυμία αντιμετώπισης του μεταναστευτικού και κυρίως ο λαϊκισμός που διαπερνά όλα αυτά τα φαινόμενα δείχνουν ότι όχι μόνο απέχουμε πολύ από τον στόχο της συνοχής, αλλά και ότι απομακρυνόμαστε από αυτόν. (βλ. Α. Κρητικός: «Η χαμένη τιμή της συνοχής της Ευρώπης», Διπλωματικός Ταχυδρόμος 11/2019). Η συζήτηση για το μέλλον της Ευρώπης πήρε και μια άλλη διάσταση με τις ευρωεκλογές του Μαΐου, όπου το λαϊκιστικό κύμα δεν κατάφερε να εμποδίσει τη συνέχιση του Ευρωπαϊκού Σχεδίου. Βρήκε μπροστά του μια «σιωπηλή πλειοψηφία». Μετά το 2015, η ΕΕ βρέθηκε να βιώνει μια μεγάλη εσωτερική σύγκρουση. Οπου από τη μια πλευρά έχουμε αυτούς που ζητούν μια Ευρώπη «φρούριο» (κυρίως οι χώρες του Visegrad) και από την άλλη πλευρά έχουμε την πρόταση για μια Ευρώπη φιλελεύθερη με ενισχυμένη προστασία των εξωτερικών συνόρων, που υποστηρίζεται κυρίως από τον Μακρόν και την Μέρκελ.

Oι χώρες του Visegrad (Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχία και Σλοβακία) τα τελευταία χρόνια έχουν ταυτιστεί με τη λογική εκείνη που επιχειρεί να καθυστερήσει ή και να ακυρώσει το ευρωπαϊκό σχέδιο. Με ιδιαίτερο ενδιαφέρον πληροφορηθήκαμε πρόσφατα, πως οι δήμαρχοι των πρωτευουσών των χωρών του Visegrad υπέγραψαν ένα Σύμφωνο ενάντια στις κατευθυντήριες γραμμές των κυβερνήσεων των χωρών τους. Οι δήμαρχοι της Βαρσοβίας, της Βουδαπέστης, της Μπρατισλάβας και της Πράγας συμφώνησαν σε μια «Συμμαχία Ελεύθερων Πόλεων» που θα στηρίζεται στις αξίες του ευρωπαϊκού σχεδίου και ειδικότερα στην αλληλεγγύη, στην ελευθερία της έκφρασης και στην ανεκτικότητα. Πρόκειται ουσιαστικά για μια διαφορετική ομάδα του Visegrad που απαντά στον λαϊκισμό της κεντρικής εξουσίας των χωρών του Visegrad. Αυτή η πρωτοβουλία των τεσσάρων δημάρχων κινείται στη λογική τού να δούμε την ΕΕ ως πολιτικό εργαλείο δημιουργίας. Προς αυτήν την κατεύθυνση η Αθήνα και ο Δήμος Αθηναίων θα μπορούσαν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο. Πρέπει να δούμε την Ενωμένη Ευρώπη ως πολιτικό εργαλείο δημιουργίας σε έναν διαρκώς μεταβαλλόμενο κόσμο. Σε μια νέα φιλόδοξη Ενωση που θα την ενώνει η αλληλεγγύη, η Ελλάδα μπορεί να κάνει τη δική της ευρωπαϊκή επανεκκίνηση και να πορευτεί με γνώμονα έναν εξωστρεφή πατριωτισμό.

Ο Σωτήρης Ντάλης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Μεσογειακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Το παρόν κείμενο βασίζεται σε εισήγηση σε ημερίδα που διοργάνωσε ο Δήμος Αθηναίων στις 19 Δεκεμβρίου με τίτλο: «Πολιτική συνοχής της ΕΕ – η επίδρασή της στις πόλεις»