Μαθήματα στρατηγικής

Μπορεί να ήταν μια αντίδραση μπροστά στο σοκ που είχε προκαλέσει το επεισόδιο στα Ιμια εκείνο το ξημέρωμα της 31ης Ιανουαρίου 1996. Μπορεί ακόμη να έπαιξε τον ρόλο της και η κατάσταση πολιτικής ρευστότητας που επικρατούσε, αφού ο Κώστας Σημίτης μόλις είχε αναλάβει πρωθυπουργικά καθήκοντα και υπήρχαν εύλογες αμφιβολίες για το πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα για τη νέα κυβέρνηση που βρέθηκε από την πρώτη στιγμή αντιμέτωπη με τη φωτιά. Η καθημερινότητα μπορεί αργά και ενίοτε βασανιστικά να γεμίζει πληγές το σώμα μιας κυβέρνησης, αλλά ένα εθνικό θέμα είναι ικανό να προκαλέσει ακαριαίο θάνατο. Εκείνη τη νύχτα συνέβησαν πολλά που έχουν παρενέργειες μέχρι σήμερα και προφανώς θα έχουν και στο ορατό μέλλον. Αλλά το πρωινό της επομένης η πολιτική σκηνή δεν φάνηκε να αντιλαμβάνεται την κρισιμότητα της κατάστασης και την ιστορικότητα της στιγμής. Η ευκολία με την οποία εκτοξεύονταν κατηγορίες περί «προδοσίας» στη Βουλή, στην αίθουσα της Ολομέλειας, δεν άφηνε περιθώριο για μια συζήτηση ουσίας και, ακόμη περισσότερο, την ανάδειξη μιας επιβεβλημένης εικόνας εθνικής συνεννόησης. Το «ευχαριστώ» του Σημίτη στην κυβέρνηση των ΗΠΑ λοιδορήθηκε και αντιμετωπίστηκε ως ακόμη μία προδοτική υποχώρηση. Μια υπόκλιση υποτελούς στην υπερδύναμη και στον τότε «πλανητάρχη» Μπιλ Κλίντον – που μεσολάβησε για να αποφευχθεί ένας πόλεμος στο Αιγαίο.

Τίποτα, βέβαια, από όλα αυτά δεν άντεξε στον χρόνο. Αντιθέτως, η κρίση των Ιμίων είχε σταθεί η αφορμή για να μπει στις ράγες ένας σχεδιασμός που οδήγησε στο Ελσίνκι, μόλις τρία χρόνια αργότερα. Από την κυβέρνηση Σημίτη ήταν εξαρχής αντιληπτό ότι – παράλληλα με την προσπάθεια για τον εκσυγχρονισμό δομών και υποδομών που συνδέθηκε με τον στόχο της ένταξης στην ΟΝΕ και την ένταξη της Ελλάδας στο πρώτο βαγόνι των κρατών με το νέο, κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα – θα έπρεπε να μπει σε εφαρμογή και μια νέα στρατηγική απέναντι στην Τουρκία. Κυρίως επειδή ήταν κατανοητό ότι σε ένα σκηνικό που θα έδειχνε εύθραυστο η χώρα δεν θα μπορούσε να κάνει ένα μεγάλο άλμα. Συνοπτικά αναφέρεται ότι τέτοιες μέρες, τον Δεκέμβριο του 1999, στη φινλανδική πρωτεύουσα συνομολογήθηκε η ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ενωση ανεξάρτητα από το ζήτημα της επίλυσης του Κυπριακού, καθώς και μια νέα ευρωπαϊκή οπτική για τα ελληνοτουρκικά θέματα που μετατράπηκαν σε ευρωτουρκικά (με τη δεσμευτικότητα πλέον μιας Συμφωνίας Κορυφής). Αυτά με την παράλληλη προειδοποίηση ότι ο ευρωπαϊκός δρόμος της Τουρκίας περνά και μέσα από την ανάληψη πρωτοβουλιών για την επίλυση των ελληνοτουρκικών διαφορών στη βάση των κανόνων του διεθνούς δικαίου. Το Ελσίνκι, εν ολίγοις, προσέφερε νέα όπλα στην Αθήνα και στρίμωχνε την Αγκυρα για πρώτη φορά στα μεταπολεμικά χρονικά. Η κυβέρνηση του Κώστα Καραμανλή που ακολούθησε το 2004, όταν πλέον η Κύπρος είχε ενταχθεί στην ευρωπαϊκή οικογένεια, επέλεξε επί της ουσίας να αφήσει το Ελσίνκι ανενεργό, αναζητώντας λύσεις μέσα από διμερή προσέγγιση στα ελληνοτουρκικά. Δεκαπέντε χρόνια μετά, οι εκκρεμότητες έχουν αυξηθεί.

Η μίζερη αντιμετώπιση από την τότε αντιπολίτευση όσων συμφωνήθηκαν στο Ελσίνκι δεν είχε εκπλήξει. Μπορούσε να δικαιολογηθεί από την ατέρμονη σύγκρουση κυβερνήσεων και αντιπολιτεύσεων – που για μικροκομματικούς λόγους προσπαθούν να ακροβατήσουν ανάμεσα στις προσκλήσεις για συναινετικές πορείες και στους υπαινιγμούς ή στις καταγγελίες για ενδοτικότητα. Ανάλογα με τη θέση στην οποία βρίσκονται την κρίσιμη στιγμή. Λίγους μήνες νωρίτερα ήταν οι Πρέσπες που δίχαζαν, τροφοδοτώντας μια ατζέντα εσωτερικής κατανάλωσης. Εναν χρόνο πριν από την επέτειο των δύο αιώνων ανεξαρτησίας, ωστόσο, τα παθήματα θα έπρεπε να έχουν γίνει μαθήματα – και σε αυτή τη διαδρομή οι τραγωδίες που συνδέονται με την πολιτική διχόνοια είναι πολλές και διδακτικές. Ο συναγερμός από την ανοιχτή πρόκληση για τη χώρα που συνοδεύει το τουρκολιβυκό σύμφωνο μπορεί να δυναμώσει. Και είναι ελπιδοφόρο ότι τόσο στο Εθνικό Συμβούλιο Εξωτερικής Πολιτικής όσο και στη Βουλή τα πολιτικά κόμματα δείχνουν να το αντιλαμβάνονται. Αρκεί να διαρκέσει…