Η μάνα του λόχου

Στον στρατό η «μάνα του λόχου» είναι ο επιλοχίας. Στο σχετικό λήμμα του βιβλίου «Λέξεις και Φράσεις Παροιμιώδεις» του Τάκη Νατσούλη, διαβάζουμε πως η φράση μάς προέκυψε από έναν ηθοποιό που μιμούνταν τον αυστηρό λοχαγό του λέγοντας «εγώ, βρε γαϊδουρογουρουνοτόμαρα, σας τιμωρώ γιατί είμαι ο λοχαγός σας, ο πατέρας σας. Σας τιμωρώ, γιατί δεν ακούτε με το πρώτο τον επιλοχία που φροντίζει για όλα σαν μάνα». Η φράση έγινε λαϊκή, ξεπερνώντας το λανγκάζ του στρατοπέδου, και χρησιμοποιείται για τον άνθρωπο που αναλαμβάνει να φροντίζει για την καθημερινή εύρυθμη λειτουργία μιας ομάδας.

Διόλου τυχαία, λοιπόν, για περίπου οχτώ χρόνια, αυτό ήταν και το παρατσούκλι της Ρεγγίνας Βάρτζελη, περιγράφοντας τον ρόλο που επιτελούσε από την κάθε θέση που της ανέθετε ο Γιώργος Παπανδρέου στο ΠΑΣΟΚ, τη Βουλή και την κυβέρνηση. Δεν ήταν, ωστόσο, μια αξιολογική κρίση, όπως, άλλωστε, δεν θυμούνται όλοι τους επιλοχίες τους με τα ίδια συναισθήματα. Ηταν και είναι ένα πρόσωπο αμφιλεγόμενο για αυτούς που τη γνώρισαν και, από συνειδητή επιλογή της, άγνωστο για το ευρύ κοινό. Αυτό όμως που ουδέποτε αμφισβητήθηκε, ακόμη κι από όσους έχουν μόνο αρνητικές αναμνήσεις από την περίοδο της ισχύος της, είναι οι ικανότητές της. Ισως μόνο αυτές να περιγράφονται διαφορετικά, κατά περίπτωση.

Η Ρεγγίνα Βάρτζελη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1951 και το 1973 τη βρήκε φοιτήτρια στη Νομική Αθηνών. Με τον σύζυγό της, τον οδοντίατρο Νίκο Βάρτζελη, ήταν μέλη του ΠΑΣΟΚ από την ίδρυσή του. Γνώρισε τον Γιώργο Παπανδρέου το 1981, σε μια πολιτική εκδήλωση στο Παρκ. Ηταν διευθύντρια του γραφείου του το 2004, χρονιά εκλογής του στην ηγεσία του ΠΑΣΟΚ. Στη συνέχεια έγινε διευθύντρια της Κοινοβουλευτικής Ομάδας του κόμματος και του Γραφείου Πρωθυπουργού.

Η Ρεγγίνα Βάρτζελη δεν μιλούσε στα ΜΜΕ. Σε μία και μοναδική προσωπική συνέντευξή της που μπορεί ακόμη κάποιος να αλιεύσει σήμερα, στην «Καθημερινή» το 2011, είναι τόσο ευθύς που ο πιο ευαίσθητος αναγνώστης μπορεί να νιώσει σχεδόν άβολα, διχασμένος ανάμεσα σε ένα δέος και μια διερώτηση, για το τι σημαίνει όταν μια τέτοια σκληρότητα, τόσο θαυμάσια επιβιωτική, βρίσκεται στο κέντρο τόσης εξουσίας. Διότι η Βάρτζελη, παρότι αυτοχαρακτηρίστηκε στη συνέντευξη εκείνη ως «μικρή Ρεγγίνα», είχε εξουσία.

Οι μαρτυρίες από την εποχή που διηύθυνε το γραφείο του Παπανδρέου στο Μαξίμου περιγράφουν έναν άνθρωπο που έλυνε και έδενε, οργανωτική ακόμη και όταν γύρω της όλα έμοιαζαν (και μάλλον ήταν) ανοργάνωτα, που μπορούσε να ανεβάσει και να εξοστρακίσει ανθρώπους, που έμοιαζε να έχει τον απόλυτο έλεγχο και που όριζε η ίδια τη θέση που θα καταλαμβάνει μέσα στις καταστάσεις και ανάμεσα στους ανθρώπους. Με δικά της λόγια: «Είναι πολύ δύσκολη υπόθεση η εξουσία. Για να μπορείς να σταθείς πρέπει να προσδιορίζεις συνέχεια τον ρόλο σου και τις αποστάσεις σου, να κρατάς κομμάτι του εαυτού σου έξω απ’ αυτήν». Το αποτέλεσμα αυτής της ευφυούς, ομολογουμένως, τακτικής, είναι ότι είναι πολλές οι αποφάσεις που της αποδίδονται, από εκείνη την ταραγμένη πολιτικά περίοδο, και ελάχιστη η ευθύνη που μπορεί κανείς μετ’ απολύτου βεβαιότητος να της αποδώσει. Κι η μεγαλύτερη ισχύς είναι αυτή που δεν έχει καμία ορισμένη λογοδοσία.

Αυτή την απόσταση, είχε εξηγήσει, την τηρούσε και στη σχέση της με τον Παπανδρέου, στον οποίο απευθυνόταν στον πληθυντικό: «Ηθελα να υπάρχει πάντα σχέση ιεραρχίας. Οι μεγάλες οικειότητες αδρανοποιούν τις δυνατότητές σου να δώσεις το καλύτερο έργο». Ωστόσο όλες οι μαρτυρίες για τη σχέση και τη συνεργασία της Ρεγγίνας Βάρτζελη με τον πρώην πρωθυπουργό επιβεβαιώνουν την ύπαρξη ενός ισχυρού μεταξύ τους δεσμού. Λέγεται μάλιστα, ως κριτική, ότι τις μέρες πριν από την παραίτησή του από την πρωθυπουργία, ο θυμός της ήταν τέτοιος που θόλωσε την όποια πολιτική ευθυκρισία της.

Από την άλλη, ίσως αυτές οι ευαισθησίες να της αποδίδονταν περισσότερο και λόγω του φύλου της, αφού πολλοί άνθρωποι του ΠΑΣΟΚ, όπως και μερικές γενιές Ελλήνων ολόκληρες, δεν είχαν συνηθίσει γυναίκες με εξουσία και σίγουρα δεν τις έκριναν με τα ίδια κριτήρια που έκριναν τους άντρες. Η ίδια έχει απαντήσει βέβαια πως δεν το αισθάνθηκε ποτέ αυτό: «Δεν ήμουν φεμινίστρια. Πιστεύω στις ίσες ευκαιρίες και στις ίσες δυνατότητες. Δεν έχω ζήσει δύσκολα ως γυναίκα, αλλά ως “ο άνθρωπος του Παπανδρέου”. Ο,τι καλό ή κακό το εισέπραττα πρώτη».

Είχαμε καιρό να ακούσουμε το όνομά της μέχρι φέτος, όταν εθεάθη σε εκδήλωση της πρωτοβουλίας «Γέφυρες» υπέρ της Συμφωνίας των Πρεσπών. Ψίθυροι υπήρξαν από εκεί και έπειτα, αλλά εν πολλοίς κατάφερε να κρατήσει μακριά από τη δημοσιότητα τις επαφές της με τον ΣΥΡΙΖΑ μέχρι τη στιγμή της ανακοίνωσης του ονόματός της στην Επιτροπή Ανασυγκρότησης του ΣΥΡΙΖΑ – Προοδευτική Συμμαχία. Πολλοί αναρωτιούνται γιατί εμφανίζεται ξανά στην πολιτική και γιατί ο Αλέξης Τσίπρας θέλησε το δεξί χέρι κάποιου που δεν είχε διστάσει να παρομοιάσει με τον Πινοτσέτ. Κάποιοι φαντάζονται πως θα χαρίσει στον νέο αρχηγό τις θρυλούμενες ικανότητές της. Αλλοι πως της έλειψαν τα οφίτσια. Η απάντηση ίσως να είναι πιο απλή και να κρύβεται στο ότι ιδεολογικά θα προσδιοριζόταν ως αντιδεξιά, ως το μεδούλι της. Εκείνος ο ομολογημένος διχασμός της προσωπικότητας πάντως, όταν ήθελε να πάει απέναντι, στους Αγανακτισμένους, ενώ βρισκόταν μέσα στο Μαξίμου, ήταν, τελικά, πολύ προφητικός.