Μνημόνιο, τι Μνημόνιο;

Στο 2019 ο όρος Μνημόνιο έρχεται με διαφορετικό περιεχόμενο. Υποκρύπτει διεκδικήσεις της Τουρκίας σε περιοχές που η χώρα μας έχει δικαιώματα, τα οποία αμφισβητούνται και μάλλον με το Μνημόνιο επιχειρείται η εξουδετέρωση των δικαιωμάτων αυτών.

Το Μνημόνιο Συνεννόησης που υιοθετήθηκε τον Νοέμβριο 2019 από την Τουρκία και τη Λιβύη, είναι άγνωστο ως προς το περιεχόμενο και οι διαρροές δεν συγκλίνουν σε μια στέρεη απάντηση, ούτε για το είδος του κειμένου, αν πρόκειται για νομικό ή πολιτικό, ούτε αν σε αυτό αναπτύσσονται δεσμεύσεις. Η κυβέρνηση που υπέγραψε εκ μέρους της Λιβύης εκπροσωπεί τη μειοψηφία του πληθυσμού και του εδάφους καθώς και των πηγών της χώρας, αλλά τυγχάνει της διεθνούς αναγνώρισης. Τέτοιου είδους δεσμεύσεις δεν μπορεί να αναλαμβάνονται από τον πρωθυπουργό μόνον, απαιτείται η έγκριση του υπουργικού συμβουλίου. Σε αυτό εστιάζουν οι επικριτές καταδεικνύοντας ότι το εν λόγω κείμενο-Μνημόνιο πάσχει νομικά εν τη γενέσει του.

Όσον αφορά στο Μνημόνιο αυτό, δεν γνωρίζουμε το περιεχόμενο, πέρα από δηλώσεις ότι με αυτό η Τουρκία διασφαλίζει τα όποια δικαιώματα θεωρεί ότι έχει στην Ανατολική Μεσόγειο. Ούτε γνωρίζουμε τα όρια στα οποία οι δύο αυτές χώρες προτίθενται να ασκήσουν δραστηριότητες εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων. Ούτε επίσης γνωρίζουμε αν πρόκειται μόνο για μια υπόσχεση της Λιβύης ότι θα οριοθετήσει με την Τουρκία. Καθώς επίσης αγνοούμε το αν αυτό το Μνημόνιο θα τεθεί κάποτε, και πώς, σε ισχύ, αν θα εγκριθεί από τα εκατέρωθεν Κοινοβούλια. Το ίδιο αγνοούμε το αν πρόκειται για τελικό σύμφωνο ή προσύμφωνο.

Η Τουρκία έχει προβάλει το επιχείρημα ότι οι θέσεις της σε σχέση με τις θαλάσσιες ζώνες στη Μεσόγειο συνιστούν αντίδραση στις μονομερείς κατ’ αυτήν ενέργειες, αναφερόμενη κυρίως στην Κύπρο. Προς τούτο έχει προβάλει τον λόγο ότι η Κύπρος, ελλείψει της επίλυσης του συνταγματικού προβλήματος, δεν έχει αρμοδιότητα χωρίς την παρουσία της τουρκοκυπριακής κοινότητας. Με αυτήν την αφορμή έχει αμφισβητήσει το σύνολο της οριοθετημένης κυπριακής ΑΟΖ και επιχειρεί να εξουδετερώσει τις διεκδικήσεις της Κύπρου στις μη οριοθετημένες περιοχές. Με ανάλογο πνεύμα έχει χαράξει τα όρια και σε περιοχές που υπάρχουν ελληνικά νησιά θεωρώντας ότι σε αυτές τα νησιά αυτά δεν παράγουν επήρεια υφαλοκρηπίδας, διότι εμποδίζουν την προβολή των τουρκικών ακτών. Με τη λογική αυτή το Καστελλόριζο είναι το πρώτο θύμα και ακολουθεί η Ρόδος.

Ομως η έκπληξη από την πλευρά της Τουρκίας προήλθε από τις διεκδικήσεις δυτικά του 28ου μεσημβρινού, που τέμνει τη Ρόδο στη μέση. Ενας χάρτης του υπουργού Αμυνας Χουλουσί Ακάρ δείχνει τις προθέσεις της Αγκυρας. Η προτεινόμενη από την Τουρκία οριοθέτηση είναι αδιανόητη, διότι παρεμβάλλονται ελληνικά νησιά τα οποία έχουν επήρεια. Αυτήν την επήρεια μάχεται η Αγκυρα, με το να διακηρύσσει ότι τα νησιά αυτά μετά το όριο της αιγιαλίτιδας ζώνης τους δεν μπορούν να διεκδικούν υφαλοκρηπίδα. Ετσι αυθαίρετα, κάτι που ούτε το Διεθνές Δικαστήριο δεν θα δεχόταν χωρίς χρήση των κριτηρίων που θέτει. Τα νησιά αυτά συνθέτουν το τόξο Ρόδου, Καρπάθου, Κάσου και Κρήτης. Εξάλλου αυτό το τόξο είναι το αναμφισβήτητο για κάθε ένα νησί σημείο βάσης προοπτικής οριοθέτησης της Ελλάδας με την Αίγυπτο. Ενας πρώτος χάρτης του Ακάρ εξαφανίζει την επήρεια όλων αυτών των νησιών με αποκορύφωμα την ανατολική ακτή και το 1/3 της νότιας ακτής της Κρήτης. Προκειμένου να ικανοποιηθεί η προβολή των τουρκικών νοτιοδυτικών ακτών προς τη Λιβύη.

Ενας δεύτερος χάρτης που κυκλοφόρησε μόλις χθες εμφανίζει ότι μόνο η ανατολική πλευρά της Κρήτης στερείται επήρειας.

Οπως και να έχει η κατάσταση, η Τουρκία αποκλείει τον ευλόγως νόμιμο δικαιούχο, την Ελλάδα, από του να οριοθετήσει και απολαύσει τα ipso facto δικαιώματά της, προκειμένου να αποκτήσει δικαιώματα βάσει μιας συμφωνίας με μια χώρα, τη Λιβύη, η οποία μαστίζεται από μια συνταγματική κρίση που έχει προκαλέσει ο πολυετής εμφύλιος. Και την οποία χώρα η Τουρκία εκμεταλλεύεται πολιτικά προκειμένου να πετύχει ένα όφελος που υπό συνθήκες νομιμότητας δεν θα πετύχαινε. Θα ήταν διαφορετική η επιλογή της Λιβύης υπό άλλο πιο κανονικό καθεστώς. Προκαλείται έτσι ζημία στην Ελλάδα. Η παράπλευρη αρνητική συνέπεια μιας τέτοιας κίνησης είναι ότι θα αποστερηθεί και η Αίγυπτος από ένα σημαντικό ποσοστό υφαλοκρηπίδας το οποίο θα της απέφερε η λογική οριοθέτηση με την Ελλάδα. Εξάλλου δεν είναι δυνατόν να γίνεται οριοθέτηση χωρίς όλα τα γειτονικά παράκτια κράτη, ιδίως την Ελλάδα.

Η Ελλάδα πρέπει να πρωτοστατήσει στην αποτροπή της ενδεχόμενης οριοθέτησης Τουρκίας – Λιβύης. Η Ελλάδα πρέπει να προσηλωθεί στη διαβούλευση με τις χώρες που έχει ξεκινήσει διαπραγμάτευση για οριοθέτηση, όπως είναι η Αίγυπτος. Μια τέτοια οριοθέτηση με την Αίγυπτο διακόπτει την προβολή των τουρκικών ακτών προς τις ακτές της Ανατολικής Λιβύης.

Και τι άλλο να γίνει; Να πιεστεί και πειστεί η περιφερειακή μας διεθνής κοινωνία, οι χώρες της επίμαχης περιοχής της Μεσογείου. Να επιλεγεί η ορθή πρόβλεψη του δικαίου της θάλασσας, δηλαδή συμφωνία επί τη βάσει του διεθνούς δικαίου μεταξύ όλων των κρατών και προοπτικά η προσφυγή στη διεθνή δικαιοσύνη.

Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου του Πανεπιστημίου Πειραιώς