O Μονέ της φωτογραφίας

Mε την εκφραστική «ωμότητα» του βλέμματός του ήταν ο φωτογράφος που άλλαξε κατεύθυνση στο είδος της εικόνας-τεκμήριο. Εσβησε πριν από μέρες στα 94 του χρόνια στην κατοικία του στο Ινβερνες της Νέας Σκωτίας και έκτοτε τα αφιερώματα πληθαίνουν στα μεγαλύτερα έντυπα του πλανήτη. Γεννήθηκε στην Ελβετία και μεγάλωσε στη Ζυρίχη με την εβραϊκή οικογένειά του ανήσυχη από την εξάπλωση της ναζιστικής απειλής. Και στα 24 του ο Ρόμπερτ Φρανκ έφυγε από τους δικούς του με κατεύθυνση το αμερικανικό όνειρο του 1947, επιδιώκοντας να απελευθερωθεί από τον συντηρητικά σκεπτόμενο περίγυρό του.

Ξεκίνησε να ανακαλύπτει τη ζωή της Νέας Υόρκης ως πρόσφυγας καλλιτέχνης, βρίσκοντας δουλειά ως φωτογράφος αρχικά στα περιοδικά μόδας «Harper’s Bazaar» και «Vogue». Οχι πως η μόδα ήταν η ιδανική συνθήκη για τον ευρωπαίο νεαρό που αναζητούσε τον εαυτό του σε μια χώρα που θριαμβολογούσε για την ταχύτητά της να κατακτήσει τη μεταπολεμική νεωτερικότητα, δίνοντας έμφαση στην αξία του χρήματος.

Ο Φρανκ έκανε τα πρώτα του ταξίδια στη Νότια Αμερική, στο Περού, επέστρεψε στην Ευρώπη και γύρισε το 1950 πίσω στη Νέα Υόρκη τραβώντας με τις ασπρόμαυρες φωτογραφίες του το ενδιαφέρον του διευθυντή του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης της Νέας Υόρκης Εντβαρντ Στάιχεν. Ο Στάιχεν τον παρουσίασε στη δημοφιλή συλλογική έκθεση φωτογραφίας του MoMA «The Family Man» την οποία επισκέφθηκαν εννέα εκατομμύρια θεατές. Η εξελικτική συνέχεια για τον Ρόμπερτ Φρανκ ήταν η υποτροφία από το ίδρυμα Γκούγκενχαϊμ που έλαβε το 1955 ως πρώτος ευρωπαίος καλλιτέχνης. Για δύο χρόνια διέσχισε όλη τη χώρα με σκοπό να βρει ντοκουμέντα «για το είδος του πολιτισμού που γεννήθηκε εδώ και διαδόθηκε αλλού». Αυτή η ασαφής διατύπωση ήταν το διαβατήριό του για τη μετέπειτα αναγνώριση του φωτογραφικού του έργου «The Americans» ως ένα από τα ντοκουμέντα που καταγράφουν την ιστορία της Αμερικής του 20ού αιώνα.

Οι φωτογραφίες του Ρόμπερτ Φρανκ από την αμερικανική ενδοχώρα στα μέσα της δεκαετίας του ’50 λειτούργησαν ως το θολό άσπρο στο μαύρο φόντο που εμφανίζεται σταδιακά στον θάλαμο εκτύπωσης ενός ασπρόμαυρου φιλμ. Οι τραβηγμένες εικόνες με τον φακό 35 χιλιοστών της κάμερας Leica που χρησιμοποίησε ξάφνιασαν τους θεατές τους με την ακολουθία των ανοίκειων αποκαλύψεών τους. Οι ασπρόμαυρες καταγραφές του νεαρού Ευρωπαίου θα αμαυρώσουν και θα θολώσουν με τον κόκκο τους τα αψεγάδιαστα καρέ της μυθικής αμερικανικής υπαίθρου και της οικογενειακής αρμονίας των προαστίων περιβεβλημένης από μονοκατοικίες με γρασίδι και εσωτερικούς χώρους διακοσμημένους με αποχρώσεις παγωτού γρανίτας.

Ο Ρόμπερτ Φρανκ εντόπισε τις αντιθέσεις, τις φωτοσκιάσεις που μία ασπρόμαυρη φωτογραφία χρειάζεται να έχει για να αποκτήσει έντονο βάθος και μία θέση διαρκείας στη συλλογική μνήμη. Ο ευρωπαίος Eβραίος βρήκε γηραιούς θυμωμένους λευκούς και νεαρούς θυμωμένους μαύρους, αυστηρές και επικριτικές κυρίες του αμερικανικού Νότου, Ινδιάνους στα σαλούν, άνδρες και γυναίκες στα σοκάκια της Νέας Υόρκης. Μέσα από τον φακό του είδε την αλλοτρίωση στη γραμμή παραγωγής και συναρμολόγησης, τον φυλετικό διαχωρισμό νότια της ενδοσυνοριακής γραμμής Μέισον – Ντίξον, εντοπίζοντας πικρία και δυσαρέσκεια. Ωστόσο, στον πυρήνα της κοινωνικής κριτικής του υπήρχε η δική του ρομαντική ιδέα ότι ανακάλυψε το αληθινά καλό και έντιμο στοιχείο των Ηνωμένων Πολιτειών.

Μέσα από τις φωτογραφίες του αναδύθηκε η ανθρωπολογία της Αμερικής του ’50. Ο Φρανκ προσπάθησε να εκδώσει με το πολυάριθμο αρχείο των εικόνων του ένα βιβλίο. Ομως κανένας νεοϋορκέζος εκδότης δεν ήταν πρόθυμος να δεχθεί την άποψή του για την Αμερική. Η πρώτη έκδοση «Οι Αμερικάνοι» κυκλοφόρησε το 1958 στο Παρίσι από τον Ρομπέρ Ντελπίρ. Στο μεταξύ ο Ρόμπερτ Φρανκ είχε γνωρίσει τον Τζακ Κέρουακ και είχε γίνει φίλος με τον Αλεν Γκίνσμπεργκ. Το επόμενο έτος, 1959, «Οι Αμερικάνοι» εκδίδονται στη Νέα Υόρκη. Ο Τζακ Κέρουακ γράφει την εισαγωγή: «”Οι Αμερικάνοι” είναι ένα όραμα, όχι μια ιδέα. Αυτό το τρελό συναίσθημα όταν ο ήλιος είναι ζεστός και η μουσική έρχεται από κάποιο τζουκ μποξ ή από μια κοντινή κηδεία. Αυτό έπιασε ο Ρόμπερτ Φρανκ στις καταπληκτικές φωτογραφίες που τραβούσε καθώς ταξίδευε με ένα παλιό μεταχειρισμένο αυτοκίνητο γύρω από σαράντα οκτώ πολιτείες». Τα χρόνια που ακολούθησαν την έκδοση, το βιβλίο έγινε αποδεκτό ως ένα από τα πιο σπουδαία στην ιστορία της Φωτογραφίας. Η κριτικός τέχνης Τζάνετ Μάλκολμ τον αποκάλεσε «Μονέ της νέας φωτογραφίας».

Το καλοκαίρι του 1958 δανείστηκε μια κινηματογραφική μηχανή 8 χιλιοστών από έναν φίλο και γύρισε μια ταινία μικρής διάρκειας. Αποδείχθηκε πως ήταν η πρώτη από μια σειρά είκοσι πέντε ταινιών και βίντεο που θα σκηνοθετούσε, έγραφε ή θα είχε τη διεύθυνση φωτογραφίας. Στις αρχές του 1959 ξεκίνησε την ταινία «Pull My Daisy», μια ποιητική παραβολή βασισμένη στο χειρόγραφο του Τζακ Κέρουακ «The Beat Generation». Η ταινία σηματοδότησε τη σημασία του αμερικανικού ανεξάρτητου κινηματογράφου και προσδιόρισε τη γενιά των Μπίτνικς. Ο Φρανκ προχώρησε στην τελειοποίηση της τεχνικής του να παντρεύει την ντοκουμενταρίστικη λήψη με τις σκηνές αυτοσχεδιασμού στην πιο γνωστή ταινία του, το «Rolling Stones, Cocksucker Blues». Το ντοκιμαντέρ του 1972 παρουσιάζει τους Stones σε περιοδεία και ό,τι άλλο χαρακτήρισε το ροκ στυλ τους: ναρκωτικά και ομαδικό σεξ. «Ηταν υπέροχο να παρακολουθώ αυτόν τον ενθουσιασμό. Αλλά η δουλειά μου ήταν μετά την παράστασή τους. Ο,τι φωτογράφιζα ήταν ένα είδος  ανίας. Είναι τόσο δύσκολο να είσαι διάσημος. Είναι μια τρομακτική ζωή. Καθένας θέλει να πάρει κάτι δικό σου» είπε ο ίδιος για την ταινία του. Το φιλμ άρεσε στους Stones όμως ο Μικ Τζάγκερ φοβήθηκε ότι αν το έδειχναν στην Αμερική θα τους απαγορευόταν για πάντα να δώσουν εκεί συναυλίες. Τελικά έφτασαν στο δικαστήριο και το φιλμ πήρε άδεια προβολής μόνο για πέντε φορές τον χρόνο με την επιβεβλημένη παρουσία του Φρανκ. Το 1974 ο Φρανκ χάνει την κόρη του Αντρεα σε αεροπορικό δυστύχημα ενώ ο γιος του Πάμπλο εκδηλώνει τάσεις σχιζοφρένειας εξαιτίας της οποίας πεθαίνει σε άσυλο το 1995. Ο φωτογράφος οδηγείται σε απομόνωση, αποφεύγοντας δημόσιες εμφανίσεις και συνεντεύξεις. Επιλεκτικά κάνει ορισμένες συνεργασίες σκηνοθετώντας τα μουσικά βίντεο των New Order για το «Run» και το «Summer Cannibals» της Πάτι Σμιθ. Δεν έμενε κάτι άλλο να πει ή να δείξει.