Ο πολύτιμος χείμαρρος του Εζρα Πάουντ

«To break the pentameter, that was the first heave». Η φράση ξεφυτρώνει απρόσκλητη, εντός παρενθέσεως, στο Canto LXXXI (81) του Εζρα Πάουντ (Ezra Pound), στο πρώτο μέρος του ποιήματος, όπου περιγράφει την εποχή – μια εποχή αντιδικίας και έριδας, όπως όλες εξάλλου οι εποχές της «γεωλογίας», όπως τις λέει δυο στίχους παρακάτω, εννοώντας μάλλον τη «γεωλογία του ανθρώπου», τα λόγια του που με βία μετράνε τη γη, που επίμονα γεω-λογούν ξανά και ξανά. Μέρος του ανθρώπινου λόγου που γεω-λογεί -που περιγράφει δηλαδή και διατάσσει τα εκ της φύσεως-γης δοθέντα- είναι και ο λόγος ο ποιητικός. Γι’ αυτό, μέσα στην περιγραφόμενη αντιδικία περί του ορθού τρόπου να περι-γραφεί ο κόσμος, ο Πάουντ εντάσσει την ανάμνησή του από τη διαρκή -και στα νιάτα του ιδιαίτερα έντονη-  αντιδικία περί του ορθού τρόπου να συντάσσεται το ποίημα. Τι θυμάται ο Πάουντ; Θυμάται την «ελευθέρωση των ποιητικών μορφών»: Το «σπάσιμο του πενταμέτρου, αυτό ήταν η πρώτη προσπάθεια¹, το πρώτο βήμα, το πρώτο ανασήκωμα, η πρώτη μετατόπιση», μας λέει.

Και σε αυτή τη ρήξη με την παραδοσιακή ποιητική μορφή, αυτός πρώτος, εκεί. Η επανάσταση του προπάτορα Whitman (Γουίτμαν) βρίσκει σ’ αυτόν έναν φανατικό υπερασπιστή και εν τέλει συνεχιστή – αυτά που τους ενώνουν είναι περισσότερα απ’ αυτά που τους χωρίζουν (βλέπε και την ποιητική «Συνθήκη» (A pact) που συνάπτει μαζί του το 1913)², και κάπως έτσι, η διάρρηξη των παραδοσιακών μορφών, το αρχικό σπάσιμο του πενταμέτρου από τον Γουίτμαν (και λίγο πριν, αλλά και λίγο πιο διστακτικά, από τον άγγλο Robert Browning [Ρόμπερτ Μπράουνινγκ]), γίνεται στα χέρια του Πάουντ μια έκρηξη μορφικής απελευθέρωσης· από τη διάρρηξη στην έκρηξη. Ο Μπράουνινγκ και ο Γουίτμαν δημιουργούν τη ρωγμή και ο Πάουντ τη διανοίγει και κάνει να ξεπηδήσουν από μέσα της θαύματα – ένας θαυμαστός καινούργιος και πολύ τολμηρός ποιητικός κόσμος.

Δεν υπάρχει νομίζω καλύτερος τρόπος να περιγράψουμε αυτή την έκρηξη της ποιητικής φόρμας στα χέρια του Πάουντ (και όπως κάθε έκρηξη που συμβαίνει στα χέρια μας, του κόβει και κάνα δυο δάχτυλα, δηλαδή ποιητικούς δακτύλους, εισάγοντας την «αμετρία» και την ποιητική «ροή» – ramblings, δηλαδή «ακατασχετολογίες» (!), τα είπαν κάποιοι αυτά τα νέα ποιήματα, και ακόμα έτσι τα λένε) – δεν υπάρχει προσφορότερος τρόπος περιγραφής αυτής της πλήρους μη κανονικότητας στην νέα ποίηση που έφερε ο Παουντικός μοντερνισμός, από την πύκνωση που προσφέρει το ιδεόγραμμα.

Μέρος του προγράμματος αποκαθήλωσης του έως τότε δυτικού κανόνα ήταν και η αποφασιστική στροφή του Πάουντ προς την Ανατολή, όπου η συλλαβική και φθογγική γραφή εξαφανίζεται και η ιδέα επιστρέφει (για έναν Δυτικό) ή παραμένει (για έναν Ανατολίτη) σε μια πρωτόλεια -δηλαδή πρώτη και πιο λειασμένη- μορφή. Τι θα πει λειασμένη μορφή; Θα πει ότι η ιδέα η ίδια αποκτά σάρκα και οστά, δηλαδή ότι ο Πλατωνισμός αντιστρέφεται. Θα πει ότι η ιδέα, εν πλήρει υλικότητι, ζυμώνεται ως ύλη και λειαίνεται, δηλαδή αποτελεί προϊόν χειρωνακτικής επεξεργασίας, και έτσι γίνεται τελικώς ιδεόγραμμα, ταυτόσημη με το γράμμα της, χωρίς πια σημαίνον και σημαινόμενο, χωρίς Σωσυριανό χάσμα.

Η ιδεογραμμική μέθοδος του Πάουντ καταστρέφει οριστικά το δυτικό κανονιστικό πλαίσιο σύνταξης ποιητικών μορφών. Το ποίημα ανοίγει, εκρήγνυται σε χίλια κομμάτια – φανταστείτε μια σκηνή όπως στο Zabriskie Point του Αντονιόνι, τη στιγμή της μεγάλης έκρηξης, όπου το πατροπαράδοτο σπίτι γίνεται ιπτάμενα και περι-ιπτάμενα θραύσματα – θραύσματα σαν ιδεογράμματα.

Ο στίχος είναι από την Ερημη Χώρα του Τ.Σ. Ελιοτ (του επιστήθιου, τουλάχιστον ποιητικά, φίλου του Πάουντ, του ισαποστόλου του, σα να λέμε ο προφήτης  Εζδρας³ και ο υποφήτης αυτού, Θωμάς). Και ο στίχος αυτός επανέρχεται παραλλαγμένος στο Canto CX (110), το 1969, σαν αυτοβιογραφική ανάμνηση εκείνης της τρομερής εποχής αμέσως μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εκεί στα 1920 με 1922. Ο στίχος στον Πάουντ λέει: «From time’s wreckage shored, / these fragments shored against ruin», και στα ελληνικά του Βλαβιανού: «Από του χρόνου το ναυάγιο διασώθηκαν, / διασώθηκαν αυτά τ’ αποσπάσματα από τη συντριβή»⁴. Υπάρχει, αναρωτιέμαι, καλύτερη -ακριβέστερη και πυκνότερη- περιγραφή του μοντερνιστικού εγχειρήματος, του «modernist project», από αυτή;

Στον μοντερνισμό του Πάουντ και του Ελιοτ, οι συλλαβές αντικαθίστανται από θραύσματα, αποσπασθέντα μέλη, αποσπάσματα: αντί για τα παραδοσιακά ποιητικά μέλη (το ιαμβικό πεντάμετρο, την ομοιοκαταληξία, τη στροφή, ή ακόμα και το συλλαβικό, συλλαβιζόμενο δίδυμο σημαίνοντος – σημαινομένου) έχουμε πλέον μονάχα αποσπασθέντα μέλη (fragmenta), όπως αυτά στα οποία διασκορπίζεσαι όταν εκρήγνυται μια χειροβομβίδα στα χέρια σου – για να επανέλθουμε στην αρχική εικόνα του Πάουντ βομβιστή⁵.

Στον πυρήνα αυτής της προγραμματικής διάρρηξης, σύμβολο αλλά και σάρκα και οστά της ουσίας της, τίθεται το Παουντικό ιδεόγραμμα, παρμένο από τις εξαντλητικές σημειώσεις του ιαπωνολόγου και σινολόγου Fenollosa, τις οποίες αποκτά ο Πάουντ από τη χήρα του καθηγητή, που του τις εμπιστεύεται μετά τον θάνατο του Fenollosa το 1908. Τις μελέτες του καθηγητή Fenollosa ανασυνθέτει και εκδίδει τελικώς ο Πάουντ το 1935: «The Chinese Written Character as a Medium for Poetry [Ο κινεζικός γραφικός χαρακτήρας ως μέσον ποιήσεως], by Ernest Fenollosa and Ezra Pound». Ομως η ουσία τoυς, η ουσία που περιέγραψα, μπαίνει στα θεμέλια, «χτίζεται» μέσα στην ποίηση του Πάουντ, από πολύ νωρίς. Με αυτήν ο Πάουντ ρίχνει τα μπετά της ποιητικής οικοδομής του! Σαν τη γυναίκα του πρωτομάστορα (που είναι ο Πάουντ), η ιδεογραμμική γραφή και ιδέα χτίζεται μέσα στην ανεγειρόμενη οικοδομή και την κάνει να «στεριώσει».

Γι’ αυτό θα συνοψίσω το επίτευγμα του Πάουντ, το (κατά Σικελιανό) «κατορθωμένο σώμα» της ποιήσεώς του, σε τέσσερα ιδεογράμματα – ξέρετε, είναι τα κινεζικά σύμβολα που εξεικονίζουν το καθένα τους μια ολόκληρη ιδέα, που το καθένα τους είναι αυτή τούτη η ιδέα, απαλλάσσοντάς μας από την ανάγκη να συλλαβίσουμε για να φτάσουμε στην αλήθεια της ιδέας αυτής. Ξεκινώ (τα ιδεογράμματα αυτά είναι από το προαναφερθέν Canto CX, το Canto της «υπόμνησης των αποσπασμάτων»):

σιν

δηλαδή να πορεύεσαι τη μέρα,

σιν

για να έχει γίνει η αγάπη αιτία μίσους,

κάτι είναι στραβό…

Σιν θα πει στα κινεζικά ιδεογραμματικά, ανανεώνω⁶:

to «Make it New», ο διακηρυγμένος στόχος του Πάουντ, ο τίτλος του βιβλίου-δοκιμίου του 1934 – η διάρρηξη και έκρηξη που περιέγραψα παραπάνω, η δημιουργία, τελικά, της νέας μορφής, του ποιήματος ως πεδίου δράσης, του ποιήματος ως πεδίου: «the poem as a field of action», με τα λόγια του Charles Olson, μαθητή κι αποστόλου της Παουντικής μεθόδου στα 50s, ο οποίος με τη σειρά του επηρέασε με τρόπο συστατικό τον Robert Duncan, τον Allen Ginsberg, την Elisabeth Bishop – όλοι και όλες τους χτίσανε τα ποιήματά τους ως πεδία, και οπτικά (με την όψη τους πάνω στη σελίδα) και νοηματικά-ηχητικά (με το καλειδοσκόπιο των ερεθισμάτων -εξωτερικών κι εσώτερων- διά του οποίου συναρμολόγησαν τις ποιητικές κατασκευές τους), δείτε για παράδειγμα το μείζον «Ποίημα που αρχίζει μ’ έναν στίχο του Πίνδαρου», του Duncan, από την προγραμματικής φιλοδοξίας συλλογή του «Η διάνοιξη του πεδίου», του 1960.

Στον Πάουντ, λοιπόν, οφείλεται η έννοια του ποιήματος ως (δραστικού) πεδίου, η έννοια του ποιήματος ως ενός «χάρτη» που απλώνεται πάνω στη σελίδα, εγκιβωτίζοντας (σαν Βαβέλ!) φωνές, αναφορές, αποστροφές, γλώσσες, τεκμαίροντας έτσι το φανέρωμα (την εμφάνιση, έστω) του πνεύματος διά (των πολλών εκφάνσεων) του λόγου.

H συνέχεια το επόμενο Σάββατο

1. «Το σπάσιμο του πενταμέτρου, αυτή ήταν η πρώτη προσπάθεια»: έτσι αποδίδεται ο στίχος στην τωρινή μετάφραση από τον Χάρη Βλαβιανό, απ’ όπου και τα υπόλοιπα αποσπάσματα που παραθέτω απ’ τα Cantos στα ελληνικά. Το βιβλίο με τις μεταφράσεις του Βλαβιανού αποτέλεσε και την καλή αφορμή για το παρόν δοκίμιο.

2. Το οποίο Pact τελειώνει με τον στίχο: «Let there be commerce between us», δηλαδή (βιβλικά διατυπωμένο από τον Πάουντ, σαν να επρόκειτο για μια νέα Γένεση): «Γενηθήτω εμπόριο μεταξύ υμών, ας κάνουμε εμπόριο μεταξύ μας, ας ανοίξουμε λογαριασμούς, ας έχουμε δοσοληψίες». Σημειωτέον ότι αρχικώς ο Πάουντ ήταν πολύ επιφυλακτικός έναντι της έντονης «εντοπιότητας» του Γουιτμανικού αμερικανισμού, της έλλειψης «κοσμοπολιτισμού» του.

3. Φαντάζει ειρωνικό το όνομα που υιοθέτησε και ως ποιητής ο Πάουντ -αυτό το «Εσδρας» (Ezra)-, υπό το φως του προϊόντος αντισημιτισμού του: ο Εσδρας, όπως αποδίδουν το «Ezra» οι Εβδομήκοντα, ήταν σημαντικός προφήτης -ιερέας (kohen) και γραμματέας (νομοδιδάσκαλος, sofer)- ο οποίος οδήγησε ομάδα Εβραίων πίσω στην Ιερουσαλήμ, από τη Βαβυλώνα όπου ήταν αιχμάλωτοι του Ναβουχοδονόσορα (κατά τη λεγόμενη Βαβυλωνιακή, ή «Δεύτερη» Αιχμαλωσία, βλέπε τα βιβλία Εσδρας Α’ και Β’ της Παλαιάς Διαθήκης). Βέβαια, η ορμητική ζέση του Πάουντ λίγο απέχει από εκείνην των παλαιοδιαθηκικών προφητών· ο σύγχρονος Εσδρας ήταν και αυτός Nabi (προφήτης), πίστευε και αυτός βαθιά και παράφορα, πράγμα που, αντιστρόφως προς ό,τι συνέβη στους εβραίους ιδιοσυγκρασιακούς του προπάτορες, τον οδήγησε σε πνευματική αιχμαλωσία (από τις φασιστικές κι αντισημιτικές ιδέες, κι εν τέλει σε φυσική, σωματική αιχμαλωσία, όταν οι Αμερικανοί απελευθέρωσαν την Ιταλία και τον βάλανε σ’ ένα κλουβί πριν τον γυρίσουν στην Αμερική να δικαστεί και να καταδικαστεί).

4. Και ο αρχικός στίχος του Ελιοτ που εδώ ανακαλεί ο Πάουντ: «These fragments I have shored against my ruins». (στ. 430, στο τέλος της Ερημης Χώρας, και στη μετάφραση του Γιώργου Σεφέρη: «Με τα συντρίμμια αυτά στύλωσα τα ερείπιά μου» – όμως αν το fragments αποδοθεί, όπως κάνει ο Σεφέρης, ως «συντρίμμια» χάνεται εντελώς η αυτο-αναφορά του Ελιοτ (και του Πάουντ) στα αποσπάσματα στίχων από τα οποία είναι φτιαγμένα τα ποιήματά τους, ως «έπη ραπτά», λόγια συρραμμένα. Από την άλλη με τα «αποσπάσματα», που επιλέγει ο Βλαβιανός, χάνουμε κάτι από τη συγκίνηση, την «παθητικότητα» του «fragments». Γι’ αυτό, ίσως καλύτερο να τα πει κανείς «σπαράγματα».

5. Διόλου τυχαίο (δηλαδή δένει με τη θεώρηση αυτή) και το όνομα του βραχύβιου περιοδικού που εξέδωσαν οι εν Αγγλία «Vorticists» (οι «Περιδινισταί» θα λέγαμε), δηλαδή ο εικαστικός Wyndham Lewis και ο ίδιος ο Πάουντ, ο οποίος και επινόησε το όνομα της ομάδας: «…mostly a painters’ magazine, with me to do the poems» [κυρίως ένα περιοδικό ζωγράφων, με μένα για τα ποιήματα], όπως το περιέγραφε ο Πάουντ σε γράμμα του προς τον Joyce! Το περιοδικό λεγόταν Blast (δηλαδή «Εκρηξη», ή «Στα κομμάτια» αν διαβάσουμε τη λέξη ως αγγλική βρισιά!) και έβγαλε δύο μόνον τεύχη, Ιούλιο του 1914 και Ιούλιο του 1915. (Το Blast μού το επεσήμανε πρώτος ο Χάρης Βλαβιανός).

6. Την ακριβή απόδοση της σημασίας των κινεζικών ιδεογραμμάτων που ακολουθούν στα ελληνικά, όπως μας την παρέχει στις σημειώσεις του ο Βλαβιανός, τη οφείλουμε στο Δημήτρη Σωτάκη. Σημειωτέον ότι οι πραγματολογικές επεξηγήσεις συγκεκριμένων στίχων των Cantos που εδώ δίνω ακολουθούν τις αντίστοιχες σημειώσεις του Βλαβιανού, με κάποιες δικές μου προσθήκες.