O άνθρωπος των (γαλλικών) αντιφάσεων

Ο Σιράκ με τα πόδια πάνω στο γραφείο στο Δημαρχείο του Παρισιού, ο Σιράκ με ένα στραβά βαλμένο τσιγάρο στο στόμα και τα γυαλιά στο μέτωπο να γεμίζει τα ποτήρια των κατοίκων ενός χωριού στην Κορέζ, την εκλογική του περιφέρεια, ο Σιράκ που πηδά το τουρνικέ του μετρό του Παρισιού, ο Σιράκ με τις λεκτικές γκάφες και τις λάθος χειρονομίες. Στα αφιερώματα, διαδικτυακά και έντυπα, στον δεύτερο μακροβιότερο πρόεδρο της Ε’ Γαλλικής Δημοκρατίας κυριαρχούν ενσταντανέ από στιγμές χαλάρωσης και παραβίασης του πρωτοκόλλου. Στιγμές ωστόσο αυθόρμητης και μη επιτηδευμένης σχόλης. Δίπλα στον Ζακ Σιράκ που εκλέχτηκε πρόεδρος, πρωθυπουργός, δήμαρχος, που πέρασε από τα μεγαλύτερα αξιώματα μιας χώρας που αγαπά το ίδιο παθιασμένα τους δημοκρατικούς θεσμούς και το σχεδόν μοναρχικό μεγαλείο των φορέων τους.

Σιράκ, ο άνθρωπος των αντιφάσεων; Ναι, εν πολλοίς. Θεματοφύλακας του γκολισμού και των αξιών του, οι μεγαλύτερές του πολιτικές πρωτοβουλίες αντλούν από την ατζέντα της Αριστεράς – που τις χαιρετίζει. Οπαδός του κλέους και της παγκόσμιας ακτινοβολίας της Γαλλίας (δήλωσε εθελοντής στον Πόλεμο της Αλγερίας), αναγνωρίζει τον Ιούλιο του 1995, ενάμιση μήνα μετά την ανάληψη των προεδρικών του καθηκόντων, την ευθύνη της Γαλλίας στον εκτοπισμό των γάλλων Εβραίων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Δημιουργός, με όχημα τη δημαρχία του Παρισιού, όπου έμεινε δεκαοκτώ χρόνια, ενός τεράστιου προσωπικού δικτύου, που θα του αποφέρει πάμπολλες κατηγορίες για σκάνδαλα και μία καταδίκη, προσφεύγει, πιστός στα ρεπουμπλικανικά θέσμια, σε δημοψήφισμα για την κύρωση της Ευρωπαϊκής Συνθήκης – και χάνει. Θαυμαστής της αμερικανικής δημοκρατίας στα νιάτα του, όταν πέρασε ένα καλοκαίρι στις ΗΠΑ στο πλαίσιο προγράμματος ανταλλαγών, θα αντιταχθεί στην εισβολή στο Ιράκ το 2003, απειλώντας ακόμη και με βέτο στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Λάτρης της επαρχιακής Γαλλίας, των εθίμων και της κουλτούρας της, θα ιδρύσει το Musée du Quai Branly, το μουσείο των πρώτων πολιτισμών της Αφρικής, της Ασίας, της Ωκεανίας και της Αμερικής, που έκτοτε φέρει το όνομά του. Πριμοδότησε πολιτικά, προσβλέποντας σε και αποσπώντας τελικά εκλογικό όφελος, την ατζέντα περί ασφάλειας της Ακρας Δεξιάς, στάθηκε όμως πάντοτε ανυποχώρητος πολέμιός της, αρνούμενος κάθε σύμπραξη με το Εθνικό Μέτωπο. Πρωθιερέας των ιδιωτικοποιήσεων στις δύο (1974-1976 και 1986-1988) πρωθυπουργικές θητείες του, εισήγαγε τον φόρο αλληλεγγύης στα αεροπορικά εισιτήρια, ο οποίος χρηματοδοτεί την οργάνωση Unitaid.

Πέρα από τις αντιφάσεις του, ο Σιράκ, με την πολυετή και ταραχώδη διαδρομή του, συμβολίζει, αν όχι ταυτίζεται με, τη σταθερότητα του πολιτεύματος και τη μακροημέρευση της Ε’ Γαλλικής Δημοκρατίας, που δεν ήταν καθόλου αυτονόητη κατά την επώδυνη γένεσή της το 1958. Και δεν υπάρχει ίσως άλλος γάλλος πρόεδρος που να ήταν τόσο γνήσιο προϊόν των Τριάντα Ενδόξων, των ετών 1945-1973, αυτής της μοναδικής περιόδου ευημερίας και σταθερότητας στη χώρα του και την Ευρώπη. Και παράλληλα, ο Σιράκ είναι ο καθρέφτης, πολύ περισσότερο από κάθε άλλον γάλλο πολιτικό, των αδυναμιών και των ορίων του πολιτεύματος. Μοναδικός πρωταγωνιστής και των δύο συγκατοικήσεων, στην πρώτη (1986-1988) ως πρωθυπουργός, στη δεύτερη (1997-2002), ως πρόεδρος, ο Ζακ Σιράκ άντλησε τα διδάγματα και θεσμοθέτησε τη σύντμηση της προεδρικής θητείας από επτά σε πέντε χρόνια. Θεσμική τομή που φαινομενικά πέρασε απαρατήρητη, στην πραγματικότητα όμως εναρμόνισε τη θητεία κυβέρνησης και προέδρου και συνέβαλε στη γένεση του σημερινού πολιτικού συστήματος και την κυβερνητική σταθερότητα.

Εκείνο που δεν κατάφερε να κλείσει ο Ζακ Σιράκ ήταν το κοινωνικό ρήγμα, η fracture sociale, που αποτέλεσε και τον κεντρικό άξονα της προεκλογικής ρητορικής που τον έφερε, έπειτα από δύο αποτυχημένες προσπάθειες, στο Μέγαρο του Ελιζέ το 1995. Κάτι που οι Γάλλοι δεν ξέχασαν, «τιμωρώντας» τον δύο χρόνια αργότερα, όταν, στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές που προκήρυξε, του επέβαλαν τη συγκατοίκηση με τον Σοσιαλιστή πρωθυπουργό Λιονέλ Ζοσπέν. Ακολούθησε μια πενταετία μεταρρυθμίσεων, ανάπτυξης και αύξησης της απασχόλησης, η οποία δεν στάθηκε αρκετή για να δώσει στον Σοσιαλιστή πρωθυπουργό την προεδρία. Προτάσσοντας την ασφάλεια, ο Ζακ Σιράκ έθεσε εκτός δεύτερου γύρου τον Ζοσπέν και βρέθηκε αντιμέτωπος με τον Ζαν-Μαρί Λεπέν. Επανεκλεγείς με ένα εντυπωσιακό 82%, βρέθηκε με όλη τη Γαλλία πίσω του.

Πολιτική νίκη που κεφαλαιοποίησε μόνο εν μέρει και περισσότερο μετά την αποχώρησή του από την προεδρία το 2007. Πράγματι, ο Σιράκ που θέλουν να θυμούνται οι Γάλλοι είναι εν πολλοίς ο Σιράκ της δεύτερης προεδρίας, για την οποία αναγνωρίζουν εντούτοις ότι στάθηκε μια περίοδος ραθυμίας, αν όχι αδράνειας. Είναι ο Σιράκ που αντιτάχθηκε σθεναρά στην εισβολή στο Ιράκ το 2003, ο Σιράκ που έκρουε τον κώδωνα του κινδύνου για την κλιματική αλλαγή, ο Σιράκ που επιτέλους πλησίαζε και ενίοτε ενσάρκωνε το τόσο προσφιλές στους Γάλλους μοντέλο του μεγάλου πολιτικού άνδρα. Παρά τις λιγοστές μεταρρυθμίσεις που εισήγαγε, με ίσως εμβληματικότερη και μετά βεβαιότητος ανθεκτικότερη τη μεταρρύθμιση του Ασφαλιστικού το 2004.

Iσως είναι για τούτες τις αντιφάσεις του που οι Γάλλοι τον αποχαιρετούν με σεβασμό και με νοσταλγία, παραδίδοντας σε προσωρινή λήθη τις παραφωνίες και τα λάθη. Γιατί ο Ζακ Σιράκ δεν εγγράφεται στην ευθεία γραμμή των προκατόχων του, του Φρανσουά Μιτεράν, του μεγαλείου, του οράματος και της σκιάς, ή του πολιτικού του μέντορα Ζορζ Πομπιντού, της Γαλλίας της ακμής και της ευημερίας. Ο Σιράκ δεν είχε πάντοτε μια ορισμένη ιδέα της Γαλλίας, κατά την εμβληματική φράση του Σαρλ ντε Γκολ. Ηταν ο ίδιος όχι μια ιδέα, αλλά μια συναίρεση των πολλών όψεων της Γαλλίας. Και ίσως γιατί ανταποκρίνεται στην εικόνα του Γάλλου που έχει πλάσει στο βιβλίο του Η Γαλλία μου ένας λάτρης της χώρας (και της επαρχίας της), ο διάσημος για τις μελέτες του για τη μετάβαση της γαλλικής υπαίθρου στη νεωτερικότητα, αμερικανός ιστορικός Eugen Weber: «Εντός ενός πλαισίου πολιτισμικής ενότητας, οι Γάλλοι ως Γάλλοι αλλά και ως άτομα διαφέρουν διαμετρικά ο ένας από τον άλλο, με χίλιες διακυμάνσεις και αναπάντεχα sui generis».

Ο Δημήτρης Αντωνίου είναι ιστορικός, διδάκτορας της École des Hautes Études en Sciences Sociales του Παρισιού