Διασυρμός μετά πολλών επαίνων

Πριν από δύο δεκαετίες περίπου, ένας διάσημος ξένος σκηνοθέτης (δεν θα αναφέρω το όνομά του, προκειμένου να μην ξεστρατίσουμε το ζήτημα από τη θλιβερή ουσία του στο καλλιτεχνικό κουτσομπολιό) αγανάκτησε σε τέτοιο βαθμό από τη μεταχείριση που υπέστη στην πατρίδα μας ως… τιμώμενο πρόσωπο ώστε να φθάσει στο σημείο και να δηλώσει στην ομήγυρή του: «Η Ελλάδα έχει μια μοναδική ικανότητα να εξευτελίζει εκείνους που επιθυμεί να τιμήσει». Αυτή η δήλωσή του, σε συνδυασμό με τη διαβόητη νεκροφιλία μας – τιμούμε σχεδόν πάντα τους τεθνεώτες, ενώ αγνοούμε επιδεικτικά τους ζώντες -, μου έδωσαν το έναυσμα για να γράψω ένα μυθιστόρημα, το «Τιμής ένεκεν» (2004), και να επιχειρήσω να δώσω μια ερμηνεία στο παράδοξο φαινόμενο: πώς είναι δυνατόν να συμβαίνει κάτι τέτοιο; Φταίνε τα ελαττωματικά μας γονίδια, η στραβοχυμένη εκπαίδευσή μας, το έλλειμμα καλών τρόπων ή κάτι άλλο, πιο ζοφερό και πιο νοσηρό;

Ως πολίτες μιας χώρας που έχει διεθνώς τη φήμη ότι ταλαιπωρεί τους κατοίκους της στην καθημερινότητά τους – από τις ουρές στις δημόσιες υπηρεσίες έως τα θανατηφόρα βλέμματα όταν τολμάς και ζητάς απόδειξη – είναι σημαντικό να διευκρινίσουμε πως δεν αναφερόμαστε σε αυτές τις (πάμπολλες) περιπτώσεις. Εδώ μιλάμε για ανθρώπους που θαυμάζουμε κι εκτιμούμε απεριόριστα – εάν μάλιστα είναι και πεθαμένοι, καθώς τυγχάνει με τους συντριπτικά περισσότερους τιμώμενους, δεν κινδυνεύουμε καν να περάσουμε από την εξεταστική κι εν δυνάμει την επικριτική τους βάσανο, να μας βαθμολογήσουν και να μας κακολογήσουν εκ των υστέρων, όπως μας βαθμολόγησε και μας κακολόγησε ο διάσημος ξένος σκηνοθέτης. Κανένας δεν μας υποχρεώνει να τους τιμήσουμε – ας τους αφήσουμε στην ησυχία τους – και, πόσο μάλλον, να δώσουμε βορά τη μνήμη τους στα social media για σαχλαμαρίτσες και καλαμπουράκια. Γιατί το κάνουμε;

Ο Αλέκος Παναγούλης και ο Παύλος Μπακογιάννης, που αφυπνίσαμε κακήν κακώς τις προάλλες, είναι δύο από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα. Ελάχιστοι ανάμεσά μας (και, αναμφίβολα, κανένας καλοπροαίρετος) θα βρεθούν να αμφισβητήσουν ότι πρόκειται για δύο ήρωες. Ο Παναγούλης οραματίστηκε να είναι ο πρώτος νεοέλληνας τυραννοκτόνος, σύμφωνα με το αρχέτυπο του Αρμόδιου και του Αριστογείτονα. Πλήρωσε το όραμά του με αδιανόητα βασανιστήρια κατά την περίοδο της χούντας και βρήκε τον θάνατο την Πρωτομαγιά του 1976, πολύ κοντά στο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται ο σταθμός του Μετρό «Αγιος Δημήτριος». Επί χρόνια το όνομα του Παναγούλη συστεγάζεται στις πινακίδες του σταθμού με το όνομα του Αγίου Δημητρίου, αλλά από τα μεγάφωνα των συρμών αναγγέλλεται μονάχα το όνομα του Αγίου – και ουδέποτε ο Παναγούλης σηκώθηκε από τον τάφο του για να διαμαρτυρηθεί.

Από την άλλη, ο Μπακογιάννης πλήρωσε με τη ζωή του το δικό του όραμα, τον τερματισμό ενός αέναου εμφυλίου πολέμου που βαστούσε από τα χρόνια του… Πελοποννησιακού, μόνο και μόνο επειδή οι δολοφόνοι της 17 Νοέμβρη είχαν την ακριβώς αντίθετη άποψη: επιθυμούσαν την αδιατάρακτη συνέχισή του (εάν κρίνουμε, μάλιστα, από τα «ηρωικά» εξώφυλλα στα αυτοβιογραφικά τους πονήματα, την ίδια άποψη διατηρούν και σήμερα). Ανάλογο όραμα και ανάλογο πεπρωμένο είχε και ο Αλντο Μόρο στην Ιταλία έντεκα χρόνια νωρίτερα. Εκεί ανέλαβαν οι Ερυθρές Ταξιαρχίες να φέρουν εις πέρας την καταδικαστική τους απόφαση. Μια απόφαση που δεν σήκωνε έφεση. Δεσμοφύλακες, δικαστές κι εκτελεστές σε κοινή συσκευασία.

Τι μεσολάβησε και από την τραγωδία περάσαμε στον τραγέλαφο; Θέλω να πιστεύω ότι δεν υπήρξε καμία συνειδητή απόπειρα διασυρμού. Ρίξαμε στο σέικερ, ως συνήθως, τη γνωστή δόση κακής συνεννόησης, τσαπατσουλιάς, ελαφρότητας και bad timing. Δεν χρειάστηκε τίποτε περισσότερο.