«Το τραγούδι περνάει {LF}εποχή μεγάλης σύγχυσης»

Με τον Θέμη Ανδρεάδη, τραγουδοποιό και ερμηνευτή, συναντιόμαστε σε μια ηλιόλουστη Πλατεία Νέας Σμύρνης. Πατριάρχης του λεγόμενου σατιρικού – κοινωνικού τραγουδιού, κουβαλάει στις αφηγήσεις του κάτι από την εποχή των μπουάτ της Πλάκας, των υπόγειων ρευμάτων του τραγουδιού εν μέσω δικτατορίας, του μεταπολιτευτικού τοπίου, αλλά και της πιο μοναχικής δικής του πορείας τις τελευταίες δύο δεκαετίες. Αποσυρμένος – μυστηριωδώς – για χρόνια, επέστρεψε στο τραγούδι με μερικές εμφανίσεις στην «Απανεμιά» του ποιητή Πάνου Δημητρόπουλου, ξαναπιάνοντας το νήμα του που ξεκινά απ’ τα μέσα του ’60, με ένα πολύ πρωτότυπο στίγμα και με μπόλικα σουξέ και συμπράξεις. Ο Θέμης είναι η περίπτωση εκείνου του καλλιτέχνη που παρότι συνδέθηκε με ένα είδος τραγουδιού, κράτησε μια ιδιότυπη μουσική ανεξιθρησκία. Περφόρμερ και τραγουδιστής, με επιρροές από Μέντη Μποσταντζόγλου, Νίκο Τσιφόρο, Βασίλη Λογοθετίδη, Θανάση Βέγγο, Γούντι Αλεν, αλλά και Ντίλαν ή Σαββόπουλο, άφησε εποχή με τη συνεργασία του με τον Γιάννη Λογοθέτη ή Λογό, με μεγάλη τύχη όπως μου έχει ξαναπεί «να συναντάς στα 15 σου τον Νότη Μαυρουδή και να σου μαθαίνει κιθάρα. Μεγάλη τύχη να είσαι 21 και να συναντάς στον θολό δρόμο σου τον Γιάννη Μαρκόπουλο και να σου εμπιστεύεται το “Οχι δεν πρέπει να συναντηθούμε” και τον “Ταρζάν”. Προσέξτε. Ο Μαρκόπουλος με δύο τελείως διαφορετικού ύφους τραγούδια είδε το δισυπόστατο του χαρακτήρα μου. Ο δόκτωρ Τζέκιλ να τραγουδάει το “Οχι δεν πρέπει” και ο μίστερ Χάιντ τον “Ταρζάν”».

Η «προβοκάτσιά» του νομίζω πως κρύβει μια βαθιά ευαισθησία, ίσως και μια απελπισία, αφού πάντα το χιούμορ είναι βαθιά δραματικό. «Το χιούμορ είναι αλήθεια. Παλαιότερα που η ανάγκη κωδικοποίησης της έκφρασης, λόγω κοινωνικών, θρησκευτικών, πολιτικών και πουριτανικών νοοτροπιών, επέτρεπε στο χιούμορ να εκδηλωθεί μ’ ένα υπονοούμενο λεπτό και υποδόριο τρόπο. Υψηλή τέχνη. Είναι παροιμιώδες το λεπτό χιούμορ των διωκόμενων ομοφυλοφίλων της μεταπολεμικής έως και τα πρώτα χρόνια της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Από το ’80 και μετά όμως πήρε τις ανάλογες εκφράσεις με την πολιτική συγκυρία της εποχής», μου έχει πει παλιότερα ξανά.

Ας τον ακούσουμε.

Πώς μπήκατε, αλήθεια, στο τραγούδι;

Απ’ το παράθυρο! Ενώ ήθελα από μικρός να γίνω τραγουδιστής, οι συγκυρίες δεν ήταν θετικές. Ξεκίνησα από πολύ μικρός. Δημόσια πρωτοτραγούδησα στα ταλέντα του Γιώργου Οικονομίδη, το 1965, στο ραδιόφωνο, τα χαρούμενα ταλέντα, «μαζί μας κόσμε γλέντα» και τέτοια. Με πήγε η αδελφή μου, γιατί βαρέθηκε να με ακούει να τη ζαλίζω και με πήγε να βρω μια διέξοδο. Εκεί είχα θετική ανταπόκριση, ενώ ήταν εκπομπή φτιαγμένη για να ψαρεύει ψάρια, δηλαδή ατάλαντους…

Ταλέντα δεν πήγαιναν;

Ναι, αλλά πήγαιναν και πολλά νούμερα, παρατράγουδα. Εγώ ως μαθητής του Νότη Μαυρουδή έπαιζα πολύ καλή κιθάρα και τους είπα ένα δικό μου τραγούδι σε ποίηση του Γεράσιμου Μαρκορά… Οταν μου έβαλε echo, βάθος, κατάλαβα πως του άρεσα. Ο Μίμης Πλέσσας στο πιάνο με ακομπανιάριζε και πήρα πολλά θετικά σχόλια. Με φώναζε κάθε Κυριακή να τραγουδώ. Ο Οικονομίδης είχε πολύ ενδιαφέρον, υπερβολικά εξωστρεφής βέβαια. Δεν θυμάμαι πολλά πράγματα από αυτόν, μόνο πως με είχε φωνάξει να κάνω μαθήματα κλασικής κιθάρας στα παιδιά του. Αρεσα. Ητανε μια ευτυχή συγκυρία.

Τι εποχή ήταν τότε;

Είναι το Νέο Κύμα, το λαϊκό με τις κυριακάτικες εκπομπές των εταιρειών Κολούμπια και Μίνως Μάτσας. Το λαϊκό τραγούδι ήταν για την ακρίβεια εξοβελισμένο, ακουγόταν μόνο από πληρωμένες διαφημίσεις αυτών των εταιρειών. Εκεί με άκουσε ο Νίκος Καζής, ζεν πρεμιέ της εποχής, ηθοποιός που είχε ανοίξει την μπουάτ Ταβάνια. Εχεις ακουστά για αυτήν;

Ναι, ήταν στην Πλάκα, στη Μνησικλέους.

Είχε υπέροχα φρεσκοταβάνια, ζωγραφισμένα. Πρωτάνοιξα μαζί του με πρώτο όνομα τον Γιώργο Μαρίνο, μαθητή του Εθνικού. Πήγα μέσω του Μαυρουδή, έπαιρνα 150 δραχμές τον μήνα.

Το σχήμα ποιο ήταν;

Ακου σχήμα καταπληκτικό: ο Γιώργος Μαρίνος, ο Γιάννης Σπανός άρτι αφίχθης εκ Παρισιών, η Δέσποινα Γλέζου κι εγώ. Αυτά το 1966. Εγώ έλεγα δικά μου και μπαλάντες και του Σαββόπουλου από το «Φορτηγό», τραγούδια του Σπανού επίσης.

Το κλίμα;

Μια παρέα γινόμασταν κάθε μέρα.

Αλλα ονόματα;

Τον Κώστα Χατζή θυμάμαι. Ξεκίναγαν οι μπουάτ τότε, για παράδειγμα η Απανεμιά με τη Μαίρη Δαλάκου. Ο κόσμος λιγοστός τότε, δεν είχε αρχίσει η κάθοδος των μυρίων. Αρχίζω και τραγουδώ. Τότε γίνεται η δικτατορία των συνταγματαρχών, άρχισα να μην πηγαίνω στο σχολείο γιατί με ενδιέφερε το τραγούδι και έτσι μπήκα από το παράθυρο. Δεν έγιναν μεγάλες κινήσεις, αλλά μικρές κινήσεις σε μικρούς χώρους.

Συνεργάζεστε και με μεγάλα ονόματα λίγο μετά.

Η επόμενη χρονιά με βρήκε με την Αρλέτα, τον Χρήστο Λετονό και τη Μάρθα Οικονομοπούλου, με το ψευδώνυμο Μιγκρέλια. Με τη Μιγκρέλια κάναμε ντουέτο και λέγαμε αμερικάνικες μπαλάντες, πέραν των δικών μας τραγουδιών ξεχωριστά. Εμεινα δύο χρόνια με την Αρλέτα, στο πιάνο ήταν ο Τάσος Καρακατσάνης.

Μέσα από μπουάτ αναδυόταν και μια υπόγεια πολιτικοποίηση;

Ναι. Η Αρλέτα έλεγε Μίκη, κανονικά. Και όλοι. Το κλείνανε, ξανάνοιγε, Τα Ταβάνια πάντα. Ενας κλεφτοπόλεμος κανονικός.

Περιπέτεια άλλη είχατε με τη χούντα;

Πολλές. Μετά πήγα φαντάρος, άρχισε το πολύ δύσκολο με τη χούντα, με είχαν αγνώστου χαρακτηρισμού (ΑΧ). Υπηρέτησα ως τεχνίτης τηλεπικοινωνιών επειδή ασχολιόμουν με το τραγούδι, σου λέει τα ξέρει, χειρίζεται μικρόφωνο – ό,τι να ‘ναι! Υπηρέτησα σε Χαϊδάρι, ΕΣΑ, με διώξανε ως ανεπιθύμητο, με πήγανε στο Κιλκίς, κρανίου τόπος. Πέρασα πολύ άσχημα. Υπηρέτησα τελικά 34 μήνες, είχαν και εφεδρεία και έφαγα και πολλή φυλακή.

Μεταπολιτευτικά;

Μέσα στη χούντα ακόμη, όταν απολύθηκα, μπήκα στα μεγάλα σαλόνια που λένε. Με επέλεξε ο Γιάννης Μαρκόπουλος να πάρω μέρος στο πρόγραμμα που έστηνε εκείνη την εποχή στη Λήδρα. Με τον Νίκο Ξυλούρη, τον Σταύρο Πασπαράκη, τη Μέμη Σπυράτου, τη Δάφνη Ζούνη (μετέπειτα Γεωργίου). Τότε μπήκα και στη δισκογραφία τραγουδώντας το «Του άνδρα του πολλά βαρύ» και το «Θα πάω στη ζούγκλα με τον Ταρζάν».

Ο «Ταρζάν» τι τραγούδι ήταν;

Υπαινικτικό. Στίχοι Μαρκόπουλου. Να φύγουμε από αυτή την κατάσταση που μας περιβάλλει – την δικτατορία – και να πάμε να ζήσουμε με τον παιδικό μας ήρωα. Μεγάλη επιτυχία, ακόμη αντέχει αυτό το τραγούδι, έχουν περάσει 46 χρόνια και αντέχει. Δεν έχω καταλάβει η διαχρονικότητα πώς λειτουργεί, ενώ είμαι τόσα χρόνια στο τραγούδι, δεν κατάλαβα πότε γίνεται ένα τραγούδι επιτυχία, ακόμη και σήμερα.

Πώς ήταν ο Ξυλούρης;

Ασυμβίβαστος, πολύ ήρεμος, καλός συνεργάτης. Ανυπέρβλητος ως ερμηνευτής, κάθε βράδυ γινόταν μια μικρή διαδήλωση, δεν μπορείς να φανταστείς. Ηταν ακόμη δικτατορία, έπρεπε να ξεσπάσει ο κόσμος, πότε το έκλειναν, πότε το άνοιγαν και αυτό το μαγαζί. Το είχε ο Κώστας Μανιουδάκης, πρώτος σύζυγος της Νόρας Κατσέλη, ο άνθρωπος που τόλμησε να ανοίξει τη Λήδρα. Κυρίως φοιτητές και αντιστασιακοί έρχονταν. Θυμάμαι τον Γιάννη Καψή, τον Μέντη Μποσταντζόγλου.

Τι άλλο θυμάστε από την Λήδρα;

Πολλά τραγούδια που έλεγα εκεί δεν δισκογραφήθηκαν, όπως το «Δελτίο καιρού» που είπε μετά η Μαρία Δημητριάδη ή ένα σκωπτικό αριστούργημα του Μποστ, τον «Αλή Πασά». Τότε η χούντα γιόρταζε τα 150 χρόνια απ’ την ελληνική επανάσταση του 1821, όλα αυτά του Μαρκόπουλου. Ηταν απ’ τα πιο αποδοτικά μου χρόνια. Κάπου εκεί, λέγοντας τον «Ανδρα τον πολλά βαρύ» και τον «Ταρζάν», δισκογραφημένα, εκείνη την εποχή, γνωρίζω το καλοκαίρι του 1973 τον Λογό.

Πώς;

Ηλθε και με βρήκε, του άρεσα. Μου λέει: Θέλω να πεις δικά μου. Μουσική έγραψα εγώ. Ο πρώτος δίσκος μας, «Γελοιογραφίες», απαγορεύτηκε γιατί πήρα μέρος στα γεγονότα του Πολυτεχνείου. Τον απαγόρευσαν. Μια μέρα με φώναξε ο Μάλλιος να με ρωτήσει αν είμαι κομμουνιστής, στη Μεσογείων. Του είπα «όχι» προκειμένου να γλιτώσω, αυτός επέμενε. Η εταιρεία με έστειλε εκεί για την ακρίβεια, ο Γιώργος Μακράκης, πήγαινε – μου είπε – μπας και σου επιτρέψουν, τελικά δεν μας επιτράπηκε. Ο δίσκος βγήκε με τη Μεταπολίτευση και είχε μεγάλη επιτυχία.

Τι σηματοδοτούν για το ελληνικό τραγούδι οι «Γελοιογραφίες»;

Ο πρώτος σατιρικός δίσκος στην Ελλάδα. Ευδιάθετο τραγούδι, απέπνεε χαρά, μια καθημερινότητα, γελοιογραφικό στυλ, σαν γελοιογραφίες τα τραγούδια του. Εγώ είχα ιδιαίτερο τρόπο για να τραγουδάω, υπερβολικό ολίγον στις κινήσεις μου, αλλά αυτό τελικά άρεσε στον κόσμο. Ξέρεις, από αμηχανία το έκανα, δεν ήξερα πού να βάλω τα χέρια μου και τα πόδια μου!

Εμφανίσεις μετά;

Με Μητσιά στο Ζουμ, Ελενα Κυρανά, Πετρή Σαλπέα.

Σατιρικό, μα όχι ελαφρύ…

Δεν ξέρω, αφορούσαν πάντως τον κόσμο. Πήγαινε κόντρα στη σοβαροφάνεια της εποχής. Εποχή Μεταπολίτευσης, κυριαρχούσε ο Μίκης, λιγότερο ο Μάνος, μέσα στην υπερβολή της εμφανίστηκε το ειδικό αυτό τραγούδι. Μετά είχα μεγάλη τύχη να εμφανιστώ σε όλες τις μπουάτ, έκανα επιτυχία, πήρε φόρα το πράγμα. Βρέθηκα με τη Βίκυ Μοσχολιού, στον Ζυγό. Κάθε μέρα κάναμε τρεις παραστάσεις, έμπαινε και έβγαινε κόσμος τρεις φορές. Κάνω συνέχεια δίσκους τότε.

Η Μοσχολιού;

Περίεργη. Μεγάλη τραγουδίστρια, δύσκολος άνθρωπος. Συνεργαστήκαμε δύο σεζόν. Μετά πήγα μόνος μου στην μπουάτ Βαριετέ. Εκεί ο Γιώργος Λεφεντάριος είχε τη φαεινή ιδέα να φωνάξει παλιούς αστέρες όπως τη Σπεράντζα Βρανά, τη Νινή Ζαχά, τη Νίτσα Μόλλυ, τον Νάσο Πατέτσο και κάναμε βαριετέ, στην Κυδαθηναίων. Διώχναμε κόσμο – τόσος χαμός. Ητανε θεατράλε όλα αυτά. Μόνος μου, αυτοσχεδιασμός. Συνέχισα με Λογό, άλλαξα εταιρεία, έφυγα από την Κολούμπια και πήγα στον Μάτσα. Εκανα σουξέ τα «Είμαι πολύ ωραίος», την «Πεθερά», τη «Λούλα».

Συνεχίζετε στη γραμμή του σατιρικού;

Ναι, αν και αρχίζει τότε να με κουράζει. Με αγάπησε ο κόσμος, σταμάτησα για να περισώσω την υστεροφημία μου το 1990 εντελώς. Μέχρι τότε είχα κάνει δέκα δίσκους, και με συμμετοχές μαζί -με τους Πλέσσα και Βίρβο το «Πανόραμα», με τον Χάλαρη τα «Παιδικά», με τον Χατζηνάσιο τη «Διαδρομή»…  άρχισε να με κουράζει όμως το σατιρικό. Χαρούμενα τραγούδια που έπρεπε να έχω και την ανάλογη διάθεση για να τα πω πάντα. Ρίχνω τότε μαύρη πέτρα. Το ’83 εν τω μεταξύ είχα κάνει δίσκο, με τελείως διαφορετικό στυλ, σοβαρό, το «Σαν ξαφνικό τραγούδι». Μου προέκυψε γιατί με αντιμετώπιζαν σε στυλ «έλα μωρέ ο Θεμάκος». Δεν αισθανόμουν καλά, το έβλεπα σοβαρά όλο αυτό. Η προσωπικότητά μου είναι τέτοια – αν και τα έβλεπα όλα αυτά τα σατιρικά με χαρούμενη διάθεση, είχα μελαγχολία. Μου άρεσαν οι μπαλάντες.

Απ’ το 1990 τι κάνετε;

Στο εργαστήριο της γυναίκας μου Αννας Ανδρεάδη (σ.σ.: η γνωστή γλύπτρια και εικαστικός) τρυπάω μπρούντζους. Μέσα μου βέβαια πάντα με έτρωγε το τραγούδι. Το 2004 με βρίκε ο παραγωγός Νίκος Οικονόμου και μου πρότεινε να βγάλουμε ξανά το «Σαν ξαφνικό τραγούδι». Ο δίσκος «Το σώμα ξέρει» ήλθε πολύ μετά, μια εποχή πολύ δύσκολη, το 2012, που με χτύπησε ο καρκίνος. Όμως επέστρεψα σε μία πολύ κακή εποχή για το τραγούδι. Ούτε δισκογραφικές ούτε τίποτε. Να σκεφτείς βγήκε σε 500 κομμάτια, τα έδωσα όλα, δεν πληρώθηκα ποτέ. Μου το έκανε δώρο η Αννα. Μια άλλη εποχή για το τραγούδι, ένας δίσκος σύγχρονης αντίληψης, συμμετείχαν πολλοί – ο Κραουνάκης, η Ηρώ Σαΐα, ο γιος μου Δημήτρης, η Σταυρούλα Μανωλοπούλου. Οι στίχοι ήταν του Γιάννη Ευθυμιάδη.

Συνεχιστές στο σατιρικό είχατε;

Κάτι δεν πήγαινε. Ηταν η εποχή που το ήθελε. Η τωρινή που περνάμε θέλει κάτι άλλο. Πάντως όποτε τραγουδάω έχω επιτυχία. Τίγκα. Και παρότι μεγάλη απόσταση και απόλυτη σιωπή χρόνων, βρέθηκαν άνθρωποι που με είδαν πολύ θετικά και γενναιόδωρα. Σκληρή εποχή σήμερα, δεν σηκώνει τίποτε. Ο,τι είναι να πεις το περνάς, δεν αφορά κάποιον άλλον, μόνον εσένα απόλυτα.

Πολιτικό τραγούδι;

Ισως χρειάζεται να ξαναγραφτεί.

Πώς θα γίνει;

Με ήρωες. Το τραγούδι περνάει εποχή μεγάλης σύγχυσης, οι δημιουργοί του δεν ξέρουν πού να προσανατολιστούν. Και ο χρόνος μιας επιτυχίας είναι βραχύς. Οι μισοί ξημεροβραδιάζονται στο σκυλοπόπ, οι άλλοι μισοί στην έντεχνη σκηνή. Σημειωτέον, πως μου αρέσει η Μαρίνα Σάττι.

Στην Απανεμιά τραγουδάτε τώρα;

Επιστρέφω στα λημέρια μου, ναι.

Η Πλάκα σήμερα πώς είναι;

Airbnb. Ενοικιαζόμενα όλα.