Οι μισθοί και η ανάπτυξη

Ηταν πρώτα μια ατάκα του Αλέξη Τσίπρα στη Θεσσαλονίκη. Ακολούθησε ένα τουίτ της Εφης Αχτσιόγλου. Κι έπειτα άναψε μια συζήτηση που έφερε ένα μικρό κυματάκι στα νερά ενός δημόσιου διαλόγου, που ζει ακόμη την εποχή της μετεκλογικής άπνοιας.

Ποιο είναι λοιπόν το σωστό και ποιο το λάθος; Είναι η επιτάχυνση της ανάπτυξης που θα φέρει αυξήσεις στους μισθούς; Ή μήπως είναι οι αυξήσεις στους μισθούς που θα φέρουν την ανάπτυξη; Η διατύπωση και μόνον της δεύτερης θέσης από τον Τσίπρα αντιμετωπίστηκε ως παραδοξολογία, αν όχι ένδειξη οικονομικού αναλφαβητισμού και χλευάστηκε δεόντως στο αρχιπέλαγος των social media.

Από πρώτη ματιά, δικαίως. Θα περίμενε κανείς ότι εκείνοι που θέλουν να εμφανίζονται ως οπαδοί, μιμητές και κληρονόμοι του Ανδρέα θα είχαν διαβάσει λίγο Παπανδρέου. Θα είχαν προσέξει, για παράδειγμα, μια από τις πιο ενδιαφέρουσες συνεντεύξεις που έδωσε ποτέ – τη συνέντευξη στο New Perspectives quarterly, ένα καλιφορνέζικο περιοδικό που είχε εγκαινιάσει την έκδοσή του το 1985 (και συνεχίζει επιτυχώς ως σήμερα). Σε ένα από τα πρώτα του τεύχη, λοιπόν, δημοσίευσε αποσπάσματα μιας μακράς συζήτησης με τον παλιό καθηγητή του Μπέρκλεϊ, για την οποία ο εκδότης και ο διευθυντής του είχαν ταξιδέψει στην Αθήνα. Ηταν μια συζήτηση για τον καπιταλισμό, τον σοσιαλισμό, την Ευρώπη, αλλά και τα συμπεράσματα από την εμπειρία της πρώτης τετραετίας της κυβέρνησης ΠΑΣΟΚ.

Ανακαλύψαμε – είχε πει ο Ανδρέας – ότι, «στο πλαίσιο του νέου, διεθνούς καταμερισμού εργασίας», η κεϊνσιανή συνταγή δεν λειτουργεί. «Αν ενισχύσουμε την αγοραστική δύναμη εδώ στην Ελλάδα, θα δημιουργήσουμε θέσεις εργασίας στην Ιταλία και τη Γερμανία. Αφού είμαστε μέλη της ευρωπαϊκής κοινής αγοράς, οι καταναλωτές μας αγοράζουν ιταλικά παπούτσια και καλά γερμανικά αυτοκίνητα, προκαλώντας ένα πρόβλημα στο ισοζύγιο πληρωμών της Ελλάδας. Σήμερα, ένας κεϊνσιανός θα οδηγούσε την Ελλάδα σε χρεοκοπία μέσα σε δύο χρόνια!».

Η Ελλάδα – έλεγε ο Παπανδρέου – «πρέπει να παράγει προϊόντα όχι μόνον για την εσωτερική, αλλά για τη διεθνή αγορά». Πρέπει να νικήσει τους δαίμονές της – την επενδυτική αποχή των κεφαλαιούχων, τη χαμηλή εργασιακή πειθαρχία των εργαζομένων και τον υπερβολικά μεγάλο δημόσιο τομέα («δεν τον δημιουργήσαμε εμείς, από τη δικτατορία τον κληρονομήσαμε») – και να γίνει διεθνώς ανταγωνιστική. Αλλιώς, αν δεν προσελκύσει ξένες επενδύσεις σε τομείς τεχνολογικά προηγμένους, είναι καταδικασμένη να γίνει μια χώρα που ζει από τον τουρισμό. «Οι νέοι θα μεταναστεύουν και θα μείνουμε με έναν γερασμένο πληθυσμό που θα φροντίζει ξενοδοχεία»!

Απευθυνόμενος σε ένα διεθνές πολιτικό και ακαδημαϊκό ακροατήριο, ο Παπανδρέου διατύπωνε θέσεις που δεν ήταν ευπρόσδεκτες στον εθνικό διάλογο της εποχής, το 1986. Αλλά μπορεί κανείς να αναγνωρίσει τον απόηχο των ιδεών αυτών στην πολιτική που εφάρμοσαν οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ τη δεκαετία του ’90, ως την ένταξη στο ευρώ. Και μπορεί να βρει την επιβεβαίωση της ορθότητάς τους στην εμπειρία των χρόνων που ακολούθησαν, από την ένταξη στο ευρώ και ιδίως μετά το 2004, ως τη χρεοκοπία του 2009, όταν το χρέος εκτοξεύθηκε για να χρηματοδοτήσει μια γενναία αύξηση του μισθολογικού κόστους του Δημοσίου και μια γενική «ενίσχυση της αγοραστικής δύναμης» – που δεν έφερε ανάπτυξη, αλλά έκρηξη των εσωτερικών και εξωτερικών ελλειμμάτων και, εντέλει, χρεοκοπία και Μνημόνιο.

Η συζήτηση θα μπορούσε να τελειώσει εδώ. Αλλά θα μπορούσε και να συνεχιστεί. Γιατί, αν αυτό που η παραδοσιακή κεϊνσιανή συνταγή επιτύγχανε στις τρεις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες – πλήρη απασχόληση, άμβλυνση ανισοτήτων και οικονομική ανάπτυξη – δεν λειτουργεί πια στο πλαίσιο μιας εθνικής οικονομίας, η ανάγκη να βρεθεί ένα υποκατάστατό της σε διεθνές πλαίσιο παραμένει εκκρεμής και επίκαιρη. Και ο Παπανδρέου, σ’ εκείνη τη συζήτηση του 1986 υποστήριζε την ανάγκη να βρεθεί ένας «ελάχιστος παγκόσμιος οικονομικός συντονισμός», ώστε οι πολιτικές ενίσχυσης της ζήτησης να ξαναγίνουν ρεαλιστικές. Αλλά και πολλοί έκτοτε, ιδίως μετά την πρόσφατη εμπειρία της κρίσης, ψάχνουν τρόπους ώστε οι αναπτυγμένες χώρες να πάψουν να βυθίζονται σε έναν φαύλο κύκλο χαμηλής ανάπτυξης και στάσιμων εισοδημάτων.

Θα μπορούσε, λοιπόν, να γίνει συζήτηση. Αρκεί η συζήτηση να γίνεται με «ενηλίκους στο δωμάτιο» και με κάτι περισσότερο από φρασούλες που χωράνε σε ένα τουίτ. Θα μπορούσε να συζητήσει κανείς, για παράδειγμα, μια παρέμβαση του Ευκλείδη Τσακαλώτου, που πήγε να σώσει τις νηπιακές ιδέες των συντρόφων, επικαλούμενες σύγχρονες θεωρίες «αποτελεσματικών εισοδημάτων», σύμφωνα με τις οποίες – απλοποιώ – μια οριακή αύξηση μισθών για κάποιες κατηγορίες εργαζομένων σε κάποια είδη επιχειρήσεων μπορεί να φέρει τέτοια αύξηση παραγωγικότητας ώστε να υπερκαλύπτει την αύξηση του μισθολογικού κόστους.

Θα μπορούσε να είναι μια ενδιαφέρουσα συζήτηση. Αν εκείνος που την άνοιξε δεν ήταν χρεωμένος με την πολιτική των υπερ-πλεονασμάτων. Και αν δεν είχε συμβιβαστεί με μια φορολογική πολιτική που, στην πράξη, απαγορεύει στις επιχειρήσεις να δίνουν καν ικανοποιητικές αυξήσεις στην ειδικευμένη μισθωτή εργασία, αφού το 66% της αύξησης που θα λάβει ένας υψηλών προσόντων μισθωτός θα πάει σε φόρους και εισφορές. Καλές, λοιπόν, οι θεωρητικές συζητήσεις, αλλά ας αρχίσουμε από κάτι πρακτικό: Μπορεί να αλλάξει η άδικη φορολόγηση των εισοδημάτων από μισθωτή εργασία, ώστε να μην ωθούνται στη μετανάστευση οι νέοι με προσόντα;