Η κόρη του πάστορα

«Ελευθερία είναι πάντα η ελευθερία εκείνων που σκέφτονται διαφορετικά».

ΡΟΖΑ ΛΟΥΞΕΜΠΟΥΡΓΚ

Η Ρωσική Επανάσταση: Μια κριτική αποτίμηση (1918)

Τέλη Οκτωβρίου 2015. Βρυξέλλες. Ο πρωθυπουργός της Ουγγαρίας Βίκτορ Ορμπαν, ο ανεπίσημος εκπρόσωπος εκείνων που είναι αντίθετοι στην υποδοχή περισσότερων προσφύγων, με τη συγκατάβαση και την αυτοπεποίθηση του ηγέτη που πιστεύει ότι η πλάστιγγα της κοινής γνώμης μετατοπίζεται προς το μέρος του, απευθύνεται στην καγκελάριο Ανγκελα Μέρκελ: «Είναι ζήτημα χρόνου η Γερμανία να χτίσει έναν φράχτη. Και όταν θα το κάνει, τότε θα έχουμε την Ευρώπη που θέλω». Στην αίθουσα επικρατεί σιωπή. Η Μέρκελ κοιτάζει κάτω, κοντοστέκεται και κατόπιν απευθύνεται στους εταίρους της αργά και εμφατικά: «Εζησα για πολύ καιρό πίσω από έναν φράχτη και δεν είναι κάτι που θα ήθελα να ξαναζήσω». Λίγο αργότερα ρίχνει και τη χαριστική βολή: «Εγώ δεν προτίθεμαι να μπω σε έναν ανταγωνισμό για το ποιος μπορεί να μεταχειριστεί χειρότερα τους πρόσφυγες».

Τη σκηνή μάς την περιγράφει ο βρετανός καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων Matthew Qvortrup στην αποκαλυπτική βιογραφία «Ανγκελα Μέρκελ – Η Σιδηρά Κυρία της Ευρώπης» (εκδόσεις Οξύ, 2019). Είναι μια σκηνή που έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τα στερεότυπα που ακολουθούν τη Μέρκελ εδώ και πολλά χρόνια, ιδίως στην πατρίδα μας, παρότι ο Qvortrup – επειδή δεν προτίθεται να παραδώσει στους αναγνώστες του μια αγιογραφία – αναγνωρίζει ότι, πίσω από τη φιλοπροσφυγική στάση της καγκελαρίου, δεν κρύβονταν μονάχα ανθρωπιστικά κίνητρα: «Η Γερμανία, ένας από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς αγαθών στον κόσμο, αντιμετώπιζε έλλειψη ειδικευμένων εργατών. Ο Ντίτερ Ζέτσε, ο διευθύνων σύμβουλος της Ντέμλερ-Μπενζ, μίλησε για λογαριασμό πολλών όταν ανακοίνωσε ότι οι πρόσφυγες θα ήταν μια βοήθεια παρά ένα εμπόδιο για την οικονομική ανάπτυξη και ότι πολλοί πρόσφυγες μπορούσαν να βάλουν τα θεμέλια για ένα νέο οικονομικό θαύμα: «Οι περισσότεροι πρόσφυγες είναι νέοι, καλά εκπαιδευμένοι και έχουν πολλά κίνητρα. Αυτό ακριβώς το είδος ανθρώπων ψάχνουμε. Επίσης, η Γερμανία αντιμετώπιζε πρόβλημα γήρανσης του πληθυσμού και χρειαζόταν περισσότερους νέους που θα πλήρωναν για τους ηλικιωμένους. Το βραχυπρόθεσμο πρόβλημα εξεύρεσης στέγης για τους 800.000 πρόσφυγες αντισταθμιζόταν από το μακροπρόθεσμο ενδεχόμενο της συνταξιοδοτικής συνεισφοράς σε περισσότερους από 80 εκατομμύρια Γερμανούς».

Παρά την ευτυχή συνύπαρξη ανθρωπισμού και πραγματισμού στη συγκεκριμένη περίπτωση, η στάση της Μέρκελ στο προσφυγικό ζήτημα τής κόστισε ακριβά σε δημοφιλία, ενώ ταυτόχρονα εκτόξευσε τα ποσοστά -12,9% στις εκλογές του 2017 – της ακροδεξιάς ξενοφοβικής AfD (Εναλλακτική για τη Γερμανία) και αφαίμαξε τη δική της Χριστιανοδημοκρατική Ενωση (CDU). Η Μέρκελ πάντοτε αντιμετώπιζε με ψυχραιμία την αποδοκιμασία της κοινής γνώμης, ακόμη και τους δημόσιους προπηλακισμούς – «οι πολιτικοί μαθαίνουν να ζουν με τις ύβρεις που εκτοξεύονται εναντίον τους», σχολιάζει δηκτικά ο Qvortrup, «αυτό εξάλλου είναι μέρος της δουλειάς τους» – αλλά και πάντοτε φρόντιζε να ψάχνει για λύση στις διεθνείς σπαζοκεφαλιές με προτεραιότητα (αλλά όχι και αποκλειστικό γνώμονα) τα οφέλη που θα απεκόμιζε στο εσωτερικό της χώρας της. Οπως έγραψε ένας από τους εντονότερους επικριτές της, με αφορμή τη στάση της Μέρκελ στην ελληνική κρίση: «Ο βασικός στόχος της είναι να αποσπά ψήφους στη Γερμανία. Για να το πετύχει πρέπει να… υπερασπίζεται το γερμανικό χρήμα και τη γερμανική ανταγωνιστικότητα στις διεθνείς αγορές. Αν ταυτόχρονα μπορεί να σωθεί η Ευρώπη, εκείνη σίγουρα δεν θα έχει αντίρρηση».

Παρακολουθώντας step by step τη στρατηγική και τους τακτικισμούς της Μέρκελ τα δεκατέσσερα χρόνια που βρίσκεται στην καγκελαρία της Γερμανίας (η νεότερη γερμανίδα καγκελάριος [στα 51 της], η πρώτη γυναίκα καγκελάριος) ο Qvortrup διαπιστώνει μια διαχρονική απέχθειά της προς τους σφιχτούς ιδεολογικούς κορσέδες και μια έφεση προς την υψηλή τέχνη του συμβιβασμού: «Κατά κάποιον τρόπο η μοίρα της Μέρκελ ήταν να αντιδρά σε κρίσεις αντί να υλοποιεί προϊδεασμένες δεσμεύσεις ή κομματικές πλατφόρμες. Ισως όμως αυτό να της ταίριαζε. Ισως η θέση της στην ιστορία να διασφαλίστηκε ακριβώς επειδή είχε την τύχη να αναλάβει την εξουσία [το 2005] τη στιγμή που η τέλεια καταιγίδα έπληττε την παγκόσμια οικονομία». Η ίδια η Μέρκελ υπερασπίζεται τη μέθοδο ν’ αποφεύγει τις κατά μέτωπον αντιπαραθέσεις που οδηγούν σε συντριπτικές νίκες ή, συνηθέστερα, σε συντριπτικές ήττες: «Εμένα μου αρέσει να προχωράω τα πράγματα ένα βήμα τη φορά, έστω κι αν δεν επικροτούμαι από όλους γι’ αυτό. Ενας συμβιβασμός ίσως είναι καλός μόνον όταν στο τέλος όλοι αισθάνονται λιγάκι απογοητευμένοι». Ετσι όμως κατάφερε να επιζήσει σ’ ένα άκρως ανταγωνιστικό, ανδροκρατούμενο περιβάλλον και να διαψεύσει το κισμέτ που είχε προβλέψει για όποιον ενασχολείται με την ενεργό πολιτική ο πικρόχολος Βρετανός, Ινοχ Πάουελ: «Ολοι οι πολιτικοί βίοι, εκτός κι αν διακόπτονται από κάποια ευτυχή συγκυρία, καταλήγουν σε αποτυχία επειδή αυτή είναι η φύση της πολιτικής και των ανθρώπινων καταστάσεων».

Κόντρα στη φυσική τάξη των πραγμάτων, λοιπόν, η Ανγκελα Μέρκελ επέζησε και η λύση του μυστηρίου για την ανεπανάληπτη πολιτική της ανθεκτικότητα πιθανόν να κρύβεται στα πρώτα 35 χρόνια της ζωής της, για τα οποία – όπως δήλωσε η ίδια στο περιοδικό Stern το 2004 – «ο κόσμος δεν γνωρίζει σχεδόν τίποτε». Η κόρη ενός προτεστάντη πάστορα που αποδέχτηκε τον διορισμό του στην Ανατολική Γερμανία, όταν εκείνη ήταν βρέφος και τα σύνορα μεταξύ Ανατολικής και Δυτικής Γερμανίας ακόμη ανοιχτά (1954), βρέθηκε να μεγαλώνει εγκλωβισμένη σε μια κομμουνιστική δικτατορία, όπου η «ελευθερία εκείνων που σκέφτονται διαφορετικά» – όπως υπενθύμιζαν οι ανατολικογερμανοί διαδηλωτές το 1987 κραδαίνοντας πλακάτ με τη ρήση της Λούξεμπουργκ – βρισκόταν υπό πλήρη καταστολή και όσοι πολίτες ήθελαν να διατηρήσουν ζωντανά κάποια ψήγματα ιδιωτικής ελευθερίας (μας υπενθυμίζει ο Τσέσλαβ Μίλος στην υπέροχη «Αιχμάλωτη σκέψη» του) είχαν μυηθεί στο κετμάν, την παμπάλαια τέχνη να επιβιώνεις υποκρινόμενος ότι πιστεύεις σε κάτι άλλο από αυτό που αληθινά πιστεύεις: «Η κόρη του πάστορα ήταν το πρότυπο της μαθήτριας που το ανατολικογερμανικό κράτος μπορούσε να παρουσιάσει στον κόσμο ως απόδειξη ότι ο σοσιαλισμός λειτουργούσε […] Η γυναίκα που αργότερα θα γινόταν ηγέτιδα του μεγαλύτερου συντηρητικού κόμματος της Γερμανίας ήταν αντιπρόεδρος της τοπικής οργάνωσης της κομμουνιστικής νεολαίας […] Ανήκε στην ομάδα των έξυπνων ανθρώπων που είχαν αποφασίσει να σπουδάσουν φυσική, καθώς οι ψευδο-επιστημονικές μαρξιστικές θεωρίες δύσκολα μπορούσαν να διεισδύσουν και να μολύνουν το συγκεκριμένο αντικείμενο». Η Ανγκελα Μέρκελ προετοιμάστηκε όσο πιο καλά μπορούσε για να περάσει όλη τη ζωή της πίσω από το Τείχος. Οταν το Τείχος αναπάντεχα γκρεμίστηκε, κανένας δεν ήταν πιο προετοιμασμένος από εκείνην για να κυριαρχήσει στην ενοποιημένη Γερμανία.