Πόσο φεμινίστρια ήταν η ηγερία του φεμινισμού;

Η Σιμόν ντε Μποβουάρ είναι ένα φεμινιστικό πρότυπο. Δεν έγραψε απλώς το βιβλίο του φεμινισμού, έγραψε τη Βίβλο του Κινήματος, «Το δεύτερο φύλο». Ηταν μια αφοσιωμένη διανοουμένη, η οποία συνδύασε φιλοσοφική και λογοτεχνική παραγωγικότητα με την πραγματική πολιτική δράση που οδήγησε σε νομοθετική αλλαγή. Η ζωή της έχει εμπνεύσει τις γενιές των γυναικών που επιδίωξή τους είναι η ανεξαρτησία και αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην αντισυμβατική της σχέση με τον φιλόσοφο Ζαν Πολ Σαρτρ, που έμοιαζε με αγάπη που δεν της κόστισε την ελευθερία ή την επαγγελματική της επιτυχία.

Μετά τον θάνατο της Μποβουάρ το 1986, αρκετά κύματα από παλαιότερα άγνωστα γράμματα, ημερολόγια και χειρόγραφα έχουν σοκάρει τους αναγνώστες που νόμιζαν ότι τη γνώριζαν. Τα γράμματά της προς τον αμερικανό εραστή της Νέλσον Αλγκρέν έδειξαν το βάθος του πάθους της για έναν άλλο άνδρα. Οι επιστολές προς τον Σαρτρ αποκάλυψαν όχι μόνο ότι είχε λεσβιακές σχέσεις, αλλά ότι οι ερωμένες της ήταν νέες και μαθήτριές της. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία ότι απέκρυψε τόσο σημαντικές επαγγελματικές επιτυχίες όσο και σοβαρές ηθικές αποτυχίες από την ιστορία που είπε στις αυτοβιογραφίες της. Τι πρέπει λοιπόν να κάνουμε με τη συγγραφέα του «Δεύτερου φύλου», 70 χρόνια από την πρώτη έκδοσή του; Υπό το πρίσμα αυτού που δεν μας είπε, ήταν τόσο φεμινίστρια όσο νομίζαμε;

Είναι πλέον σαφές ότι οι πιο αμφιλεγόμενες στιγμές της Μποβουάρ διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση των πεποιθήσεών της. Οτι καταδίκασε τις δικές της πράξεις και παραιτήθηκε από τη φιλοσοφία που στήριξε κάποιες από τις πιο διαβόητες δικές της συμπεριφορές αλλά και του Σαρτρ. Και ότι κατά τη διάρκεια της καριέρας της έγινε αρκετά διαφορετικά είδη φεμινιστριών. Υπάρχουν κεφάλαια της ζωής της που διαβάζονται λιγότερο σαν απελευθερωμένο σεξ και περισσότερο σαν περιπτωσιολογικές μελέτες στον σεξισμό. Αλλά υπάρχουν και περιπτώσεις όπου αποφάσισε να το αποκαλύψει, ακόμα και όταν αυτό σήμαινε ότι κατηγορούσε τον εαυτό της. Η ζωή της θέτει ένα ερώτημα με το οποίο έπρεπε να ζήσει: είμαστε το άθροισμα όλων των ενεργειών μας ή το άθροισμα των χειρότερων πράξεών μας;

ΠΟΙΚΙΛΙΑ ΦΕΜΙΝΙΣΜΩΝ. Η αξιολόγηση του φεμινισμού ή των «χειρότερων ενεργειών» μιας φιλοσόφου του 20ού αιώνα, της οποίας η ζωή έχει πολιτικοποιηθεί, δεν είναι εύκολο έργο. Τον 20ό και τον 21ο αιώνα, εμφανίστηκε μια μεγάλη ποικιλία φεμινισμών που συχνά αντιφάσκουν μεταξύ τους και συχνά επικαλούνται ισχυρές αφηγηματικές εξελίξεις για να καταδείξουν τις επιθυμίες των προηγούμενων γενεών (ή ακόμα και των σύγχρονων αντιπάλων). Το περιεχόμενο αυτών των προοδευτικών αφηγήσεων ποικίλλει σε μεγάλο βαθμό ανάλογα με το πολιτικό και ιστορικό πλαίσιο: για παράδειγμα, το Ηνωμένο Βασίλειο γιόρτασε την εκατονταετηρίδα της γυναικείας ψήφου (για γυναίκες παντρεμένες και άνω των 30 ετών) μόλις το 2018. Ενώ στη Γαλλία το δικαίωμα ψήφου οι γυναίκες το απέκτησαν το 1944. Ετσι όταν ερευνούσαμε την υποδοχή του «Δεύτερου φύλου» στη Γαλλία το 1949, μας προκάλεσε έκπληξη όταν βρήκαμε ότι το απέρριπταν κραυγαλέα ως ξεπερασμένο. Μαζί με αυτό και τον φεμινισμό.

Οπως προέκυψε από τις κριτικές, σταδιακά, η έκπληξη υποχώρησε στην εξής υποψία: η Μποβουάρ κατηγορήθηκε επανειλημμένως, επειδή νόμιζε πως «ο φεμινισμός εξακολουθούσε να είναι σχετικός». Επειδή έγραφε για γυναίκες πρωταγωνίστριες στα μυθιστορήματά της και επειδή αφιέρωνε πάρα πολλές σελίδες με γυναικείες απόψεις. «Τι γίνεται με τους άνδρες;» ρώτησαν οι κριτικοί του έργου της. Αυτό που τους άρεσε καλύτερα ήταν η Μποβουάρ που τους είπε πώς ήταν να είσαι με τον Σαρτρ. Προτίμησαν τη γυναίκα που τροφοδοτούσε φανταστικές πυρκαγιές με φαντάσματα ερωτικής ελευθερίας.

Αν και οι φιλόσοφοι και οι μελετητές της γαλλικής λογοτεχνίας αναγνώρισαν εδώ και δεκαετίες την πνευματική σημασία και την ανεξαρτησία της Μποβουάρ, οι αναπαραστάσεις της ζωής της επικεντρώθηκαν συχνά δυσανάλογα στην πρώιμη ενηλικίωσή της, τότε που σχημάτισε το θρυλικό ρομαντικό σύμφωνό της με τον Σαρτρ. Μια μέρα το 1929, κοντά στο Καρουζέλ του Λούβρου, αποφάσισαν ότι θα είχαν μια ανοιχτή σχέση. Είπαν ότι θα ήταν «ουσιαστικοί» μεταξύ τους, αλλά θα κρατούσαν τους «ενδεχόμενους» εραστές στο πλάι. Το 1929, αυτό ήταν μια περίεργη ρύθμιση – που συνέχισε να εξάπτει τους αναγνώστες.

Εχει δοθεί λιγότερη προσοχή στο περιεχόμενο της φιλοσοφίας της Μποβουάρ, πριν και μετά τη συνάντηση με τον Σαρτρ. Αυτή η διάσταση στα ημερολόγια και τις επιστολές που κυκλοφόρησαν πρόσφατα καθιστά ενδιαφέρουσα την αναθεώρηση της ζωής και της πνευματικής κληρονομιάς της. Ηταν γυναίκα που ισχυριζόταν ότι η ζωή των γυναικών δεν πρέπει να μειώνεται σε ερωτικά επεισόδια. Ομως η δική της ζωή έχει συμπιεστεί σε ένα ερωτικό πλαίσιο. Και ό,τι είπε για τον φεμινισμό έκανε τους ανθρώπους να θυμώνουν επανειλημμένα. Αν όμως ήταν ξεπερασμένη, τότε τι ήταν αυτό που τους θύμωνε;

ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ. Πίσω από το μυθικό πρόσωπο ήταν μια φιλόσοφος που ήθελε τις γυναίκες να είναι «ελεύθερες να επιλέξουν τον εαυτό τους». Τα ανθρώπινα όντα ήταν «το άθροισμα των ενεργειών τους» και πίστευε ότι θα ήταν καθησυχαστικό να σκεφτόμαστε ότι έχουμε ο καθένας μια προκαθορισμένη μοίρα, που δικαιολογεί την ύπαρξή μας. Αλλά θα ήταν ψευδές κάτι τέτοιο. Για την Μποβουάρ, κάθε άνθρωπος γίνεται χωρίς να υπάρχει προσχέδιο. Ξεκίνησε να αναπτύσσει αυτή την άποψη στα τέλη της δεκαετίας του 1920, πριν συναντήσει τον Σαρτρ, και άρχισε να δημοσιεύει τις φιλοσοφικές διαφωνίες που είχε μαζί του τη δεκαετία του 1940. Αλλά τότε έγιναν και οι δυο τους διάσημοι στη Γαλλία και συχνά οι ιδέες της πιστώθηκαν ως δικές του. Ενώ έξω από τη Γαλλία σημαντικά κείμενα της Μποβουάρ δεν μεταφράστηκαν.

Το 1949, οι κριτικοί της την περιγράφουν ως αντίθετη στις γυναίκες, τη μητρότητα, τον γάμο. Αλλά αν και θεώρησε ότι η εργασία βοήθησε οικονομικά τις γυναίκες, δεν πίστευε ότι η εργασία από μόνη της θα μπορούσε να κάνει τις γυναίκες ελεύθερες. Ούτε ότι ο γάμος και η μητρότητα δεν είχαν αξία. Ο στόχος του «Δεύτερου φύλου» ήταν να βοηθήσει τις γυναίκες να αποκτήσουν εμπιστοσύνη στο δικό τους όραμα για τον κόσμο – να αναγνωρίσουν την αξία της δικής τους ελευθερίας – που αργότερα αποκαλούσε rapport à soi (σχέση με το είναι). Επειδή οι γυναίκες δεν μπορούσαν να ανταποκριθούν σε όλους τους μύθους της θηλυκότητας, η Μποβουάρ πίστευε ότι συχνά αισθάνονταν αποτυχημένες. Και ότι αντί να αναρωτιούνται τι θέλουν για τη ζωή τους, αυτές επέπλητταν τον εαυτό τους επειδή δεν ήταν ό,τι ήθελαν οι άλλοι.

Ο φεμινισμός της Μποβουάρ δεν ήταν θριαμβευτικός και η λογοτεχνική της στρατηγική είχε ρίσκο όταν άρχισε να γράφει τη δική της ιστορία. Στους τέσσερις τόμους της αυτοβιογραφίας της έκρυψε στιγμές όταν δεν κατάφερε να ανταποκριθεί στα πρότυπά της και όταν ξεπέρασε ακόμα και τα δικά της όνειρα για τον εαυτό της. Ποτέ δεν φάνηκε να είναι η γυναίκα που έγραψε τη βίβλο του φεμινισμού και στον πρότερο βίο της είχε κάνει πολλά πράγματα που θα ήθελε να ήταν διαφορετικά. Ομως το συναρπαστικό στο να γίνεις έχει να κάνει με το ότι δεν μπορείς να αναστρέψεις το παρελθόν. Μπορείς να επαναδιαπραγματευτείς το νόημά του καθώς κοιτάς το μέλλον.

Οταν η Μποβουάρ έγραψε για τη ζωή της, αναγνώρισε ότι υπήρχαν κάποιες «αναπόφευκτες διακριτικότητες» που την εμπόδισαν να τα πει όλα. Δεν έκρυψε το γεγονός ότι η ζωή της στρεβλώθηκε από τις απροσεξίες της. Αλλά αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους είναι τόσο ενδιαφέρον να διαβαστεί το έργο της και πάλι. Ως άνθρωπος η Μποβουάρ έπρεπε να ζει για χρόνια με τη διαστρεβλωμένη δημόσια εικόνα της και μερικές φορές οι συνέπειες ήταν βασανιστικές. Ωστόσο το κεφάλαιο της Μποβουάρ στην ιστορία του φεμινισμού προσφέρεται για διερεύνηση εξαιτίας των πράξεων και των σκέψεών της. Αλλά και επειδή ό,τι έκανε πολύ συχνά χρησιμοποιήθηκε για να αποσπά τον κόσμο από αυτό που σκέφτηκε.