Ξορκίζοντας τον θάνατο

Εάν ο Διάβολος δεν σπάσει το ποδάρι του, στις 20 Σεπτεμβρίου ο Τζον Κλιζ θα εμφανιστεί στο Ηρώδειο. Εάν ο Τζον Κλιζ εξακολουθεί να ζει. Χτύπα ξύλο. Ο 77χρονος βρετανός κωμικός έχει ισχυρά μεγάλες πιθανότητες να εξακολουθεί να ζει σε σκάρτο ένα μήνα από σήμερα. Εάν τα καταφέρνει επί εβδομήντα επτά χρόνια, στον ένα μήνα θα σκαλώσει; Για να παραφράσουμε έναν άλλον μακρόβιο ηθοποιό, τον Κλιντ Ιστγουντ, όπως το θέτει στην πιο πρόσφατη ταινία του Το βαποράκι (2018) – «οι μόνοι άνθρωποι που θέλουν να ζήσουν εκατό χρόνια είναι όσοι είναι ενενήντα εννέα» – κανένας δεν έχει περισσότερες πιθανότητες να φθάσει τα εκατό από κάποιον που είναι ήδη ενενήντα εννέα. Μολαταύτα, ο ίδιος ο Τζον Κλιζ δεν δείχνει εξίσου σίγουρος ότι θα καταφέρει να καβατζάρει και αυτή τη χρονιά, εάν κρίνουμε από τον μακάβριο τίτλο της παράστασής του: «Τελευταία φορά που θα με δείτε πριν πεθάνω». Δεδομένου ότι με τη συγκεκριμένη παράσταση περιοδεύει ανά την υφήλιο επί έξι (!) χρόνια, αντιλαμβανόμαστε πως η «τελευταία φορά» είναι τυπικό μαύρο καλαμπούρι και, όμοια με όλα τα μαύρα καλαμπούρια, έχει πιο στενή σχέση με τα ξόρκια παρά με την κυριολεξία.

Δεν θυμάμαι πλέον σε ποια ταινία – βρετανική ή αμερικανική πάντως – είχα δει την παρακάτω σκηνή. Ενας νέος δάσκαλος μπαίνει πρώτη φορά σε μια τάξη με άτακτα παιδιά και, για να τα ψαρώσει, τους λέει: «Ελπίζω οι γονείς σας να σας έχουν ενημερώσει πως όλοι θα πεθάνετε στο τέλος». Την επανέφερα στη μνήμη μου πριν από λίγες μέρες, καθώς απολάμβανα το Τσάι με τις Κυρίες (2018), το έξοχο ντοκιμαντέρ του Ρότζερ Μίτσελ, γύρω από τέσσερις βρετανίδες μεγάλες θεατρίνες – τη Μάγκι Σμιθ, την Τζούντι Ντεντς, την Τζόαν Πλόουραϊτ και την Αϊλίν Ατκινς -, τιμημένες όλες για την καλλιτεχνική προσφορά τους με τον τίτλο της Dame, κάτι αντίστοιχο με τον τίτλο του Sir για τους άρρενες (εξου και το λογοπαίγνιο στον τίτλο). Ανάμεσα σε πολλές άλλες γλυκόπικρες αναμνήσεις από το παρελθόν, η Μάγκι Σμιθ αφηγείται και μια σχετικά πρόσφατη συζήτησή της με μια φίλη της. Η φίλη της είναι ένα από εκείνα τα θλιβερά control freaks που θέλουν διαρκώς να έχουν τα πάντα υπό έλεγχο, συμπεριλαμβανομένης κάθε οργανωτικής λεπτομέρειας που αφορά την προσωπική τους κηδεία. Οταν το control freak ρωτάει τη Μάγκι αν έχει κι εκείνη φροντίσει για την οργάνωση της δικής της κηδείας, η Μάγκι παραδέχεται πως έχει αμελήσει να φροντίσει. «Γιατί έχεις αμελήσει;» ρωτάει το control freak. «Διότι δεν πρόκειται να πεθάνω!» απαντά η Μάγκι.

Η Μάγκι Σμιθ γνωρίζει πως θα πεθάνει, όπως το γνωρίζουμε όλοι μας, αλλά κατορθώνει και κάτι που ελάχιστοι κατορθώνουμε – συνήθως ούτε καν το επιχειρούμε: να βγάλει γέλιο από τη ζοφερή της γνώση. Στον Παπαλάνγκι του ιεραπόστολου Εριχ Σόερμαν (εκδόσεις Υψιλον, 1990), μια θεμελιώδης διαφορά ανάμεσα στους απομονωμένους ιθαγενείς του Ειρηνικού κι εμάς τους «πολιτισμένους» είναι η επίγνωση του θανάτου: εμείς… ξέρουμε ότι κάποτε θα πεθάνουμε – στατιστικά μπορούμε να εικάσουμε και το «πότε» στο περίπου· εκεί βασίζεται η αβάσταχτη υπαρξιακή μας αγωνία. Κακώς, κάκιστα -θα μας έλεγε ο ψυχαναλυτής Ιρβιν Γιάλομ, μεταφέροντας στον Κήπο του Επίκουρου (εκδόσεις Αγρα, 2008) τα σοφά λόγια του αρχαίου φιλοσόφου: «Οπου είμαι εγώ, δεν είναι ο θάνατος. Οπου είναι ο θάνατος, δεν είμαι εγώ. Γιατί να φοβόμαστε τον θάνατο, αφού δεν υπάρχει ποτέ περίπτωση να τον αντιληφθούμε;». Κάποιοι τον ξορκίζουν με το θάρρος τους. Κάποιοι άλλοι με τον καγχασμό τους.