«Στις υποθέσεις μας η λέξη κλειδί είναι η βία»

Καλοκαίρι στις Κυκλάδες. Μία ιδιαίτερη συνάντηση με δύο έλληνες αρχιτέκτονες οι οποίοι ζουν στο Λονδίνο και συμμετέχουν στην πανεπιστημιακή ομάδα εντυπωσιακών ερευνών και επιστημονικής πρωτοπορίας, τη Forensic Architecture. Η Χριστίνα Βαρβία και ο Στέφανος Λεβίδης στα μέσα του καλοκαιριού επισκέφθηκαν την Ερμούπολη καλεσμένοι του Κινηματογραφικού Φεστιβάλ Σύρου για να παρουσιάσουν το βίντεο ανάλυσης της δολοφονίας του Παύλου Φύσσα στο πλαίσιο του φεστιβάλ που η φετινή θεματική του ανεδείκνυε το ευρύ φάσμα ερμηνειών της «Υπερέκθεσης». Η Χριστίνα Βαρβία, αναπληρώτρια διευθύντρια του Forensic Architecture, διευκρινίζει:

«Στην αρχή, το Forensic Architecture ξεκίνησε ως ακαδημαϊκό πρότζεκτ με υπεύθυνο τον Εγιάλ Βάιζμαν στο Πανεπιστήμιο Γκόλντσμιθ στο Λονδίνο. Ομως από το 2015 ξεκινήσαμε να δουλεύουμε ως ερευνητικό γραφείο, καθώς μας είχαν προσεγγίσει ΜΚΟ και ομάδες για τα ανθρώπινα δικαιώματα για συγκεκριμένες υποθέσεις. Η έρευνά μας εμφανίζεται σε διαφορετικά fora καθώς προσφέρει ένα αποδεικτικό υλικό το οποίο είτε κατατίθεται σε δικαστήρια είτε πηγαίνει στα μέσα ενημέρωσης για υπεράσπιση, σε χώρους εκθέσεων τέχνης ως ένας άλλος τρόπος διάδοσης δημόσιων συζητήσεών μας».

Η παρουσία τους στην κινηματογραφική διοργάνωση για τους ίδιους είναι μέρος μιας τεθλασμένης πορείας την οποία επιλέγουν για να επικοινωνούν σε διαφορετικά ακροατήρια τη μέθοδό τους. Η FΑ εξειδικεύεται στην αίσθηση του χώρου, στην ανάλυση εικόνων, στη σύνθεση ενός σύγχρονου αφηγήματος γύρω από τα κοινά. Αυτή η άλλη ματιά τους έφερε – μεταξύ άλλων – στην τελική λίστα υποψηφίων για το βραβείο Turner σύγχρονης τέχνης. «Η σχέση μας με τον κόσμο της τέχνης είναι στενή αλλά και πολύπλοκη. Δεν μας απασχολεί να θεωρούμαστε καλλιτέχνες, αλλά δεν μας αρέσει όταν μας αποκαλούν απλώς καλλιτέχνες. Αναφέρομαι στην κριτική που λαμβάνουμε από πολιτικά κόμματα ή ιδιώτες που βασίζονται στο γεγονός ότι έχουμε λάβει μέρος στην Documenta 14 στο Κάσελ, στο Bak στην Ολλανδία και σε άλλους χώρους τέχνης για να αμφισβητήσουν την εγκυρότητα της ανάλυσης των τεκμηρίων από την πλευρά μας. Τι δουλειά έχουν οι καλλιτέχνες στην ανάλυση τεκμηρίων; Είμαστε όμως πανεπιστημιακή ομάδα, βασιζόμαστε σε αυστηρές ερευνητικές μεθόδους. Χρησιμοποιούμε τους χώρους τέχνης για να ασκήσουμε πολιτική πίεση μέσα από την έκθεση των τεκμηρίων. Θεωρούμε επίσης τους εαυτούς μας ως αισθητικούς χειριστές, με την παραδοσιακή έννοια της αισθητικής ως του μηχανισμού αντίληψης του περιβάλλοντος. Γνωρίζουμε ότι οι καλλιτέχνες, οι κινηματογραφιστές, φωτογράφοι κι οι άνθρωποι που δουλεύουν με οπτικά τεχνολογικά μέσα γνωρίζουν πώς δημιουργείται μια εικόνα, άρα γνωρίζουν πώς να τη «διαβάζουν» και να την αναλύσουν», εξηγεί η Χριστίνα Βαρβία και συνεχίζει. «Γνωρίζουν λοιπόν ότι ορισμένες πληροφορίες μπορεί να μην καταγραφούν σε μια φωτογραφία ή μια ταινία, εάν η πληροφορία είναι μικρότερη από ένα πίξελ ή αν βρίσκεται πέρα από το οπτικό πεδίο. Με αυτή την έννοια θεωρούμε ότι είμαστε ικανοί και εκπαιδευμένοι να αναλύσουμε τα μέσα που καταγράφουν γεγονότα σε βάθος, έτσι ώστε να συμπεράνουμε σε ποιο ακριβώς σημείο μια εικόνα έχει καταγράψει την αλήθεια και σε ποιο σημείο δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι. Οπως ένα φιλμ εκτίθεται στο φως, έτσι και ένα κτίριο εκτίθεται σε εξωτερικές δυνάμεις οι οποίες μπορούν να διαβαστούν σε μία ρωγμή, την οποία είτε προξένησε ο χρόνος, η κακοκαιρία, ο σεισμός, ή εξωτερικοί παράγοντες όπως οι βομβαρδισμοί. Κατά αυτόν τον τρόπο η πρακτική μας είναι αισθητική, μία αισθητική ανάλυση». Το επόμενο πρωί, μετά την παρουσίαση των αναλύσεων της FA στην Ερμούπολη, η συνάντηση συνεχίζεται με καφέ στην παραλία Αζόλιμνος.

Η ομάδα σας έκανε αλλαγή στο βλέμμα της αρχιτεκτονικής. Ομως είστε σε ευάλωτη θέση, αφού το περιβάλλον της Δικαιοσύνης ακόμη δεν σας έχει πλήρως αποδεχτεί. Οπως στο παρελθόν η εμφάνιση αναλύσεων DNA στην εξιχνίαση υποθέσεων, εξέλιξε την έννοια του αποδεικτικού στοιχείου.

«Το λέει και ο Εγιάλ στα κείμενά του με τον όρο Forensic Term. Η έννοια μπήκε από το forensic anthropology όταν στα δικαστήρια μπήκαν για πρώτη φορά κρανία ανθρώπων ως αποδεικτικά στοιχεία σε δίκες. Ξεκίνησε από τη Λατινική Αμερική. Ο Εγιάλ έγραψε το βιβλίο “Mengele’ s Scull”, γύρω από τη δίκη το 1985 για την ταυτοποίηση του κρανίου που θεωρήθηκε ότι ήταν του Μένγκελε – ο οποίος είχε διαφύγει στη Βραζιλία. Τελικά όλη αυτή η θεωρία εφαρμόστηκε αργότερα και για τους αγνοημένους των άλλων δικτατορικών καθεστώτων στη Λατινική Αμερική της δεκαετίας του ’70. Αυτό είναι το Forensic Term, το να παρουσιάζεις δηλαδή τεκμήρια από οστά έως αρχιτεκτονικά μοντέλα σε ένα νομικό πλαίσιο. Τι είναι αντικειμενικό σε πλαίσιο νομικής δικαστικής θεώρησης είναι δύσκολο», απαντά ο Στέφανος Λεβίδης.

«Η δίκη της Χρυσής Αυγής για τη δολοφονία του Παύλου Φύσσα ήταν κρίσιμη καμπή για το ελληνικό δικαστήριο. Ηταν αν όχι η πρώτη, σίγουρα από τις πρώτες δίκες που εξαπλώθηκαν τα τεκμήρια από αναλύσεις τεχνολογίας και χρησιμοποιήθηκαν στο δικαστήριο. Την πρόσβαση μας την έδωσαν οι δικηγόροι της οικογένειας Φύσσα. Είναι από τα λίγα πρότζεκτ που ξέραμε ότι θα φτάσουν στα δικαστήρια. Θεωρούμε ότι ο όρος forensic έχει αλλοιωθεί από το κράτος και την αστυνομία τα τελευταία χρόνια και έχει γίνει η τέχνη της αστυνομίας. Εκείνοι έχουν πλεονεκτική πρόσβαση στα στοιχεία, σε ερευνητικές μεθόδους. Ενώ ο όρος προέρχεται από τον ανοιχτό χώρο της αγοράς, οπότε δηλώνει το περιθώριο πολιτικού λόγου και ζυμώσεων».

Ο όρος forensic έχει περικάλυψη το στοιχείο του pop culture των τηλεοπτικών αμερικανικών σειρών…

«Οι δικηγόροι της οικογένειας του Φύσσα στην αρχή μας έλεγαν έρχονται οι CSI… Πράγματι αυτό έχει περάσει ως αντίληψη. Τα forensics λοιπόν έχουν γίνει μία τελετουργία της αστυνομίας. Ερχεται η αντιτρομοκρατική, φοράνε μια λευκή στολή, κρατάνε μπατονέτες, κλείνει η “σκηνή εγκλήματος” με ταινίες και αποκλείεται η πρόσβαση στα στοιχεία και στον διάλογο γύρω από το τι έγινε σε ένα συμβάν, με αποτέλεσμα η έρευνα να είναι προνόμιο του κράτους. Εμείς θέλουμε να “μολύνουμε” αυτήν τη σχέση. Να τη βεβηλώσουμε».

Πώς όμως το υλικό δεν θα θεωρείται «πειραγμένο», αλλοιωμένο;

«Πάντα το αντιμετωπίζουμε αυτό. Το ξέρουμε εκ των προτέρων ότι συμβαίνει. Σπάνια μας έχουν απαντήσει με επιχειρήματα. Η απάντηση από κρατικούς φορείς που ερευνούμε είναι μία επίθεση απαξίωσης στο άτομό μας και όχι προς τα πειστήρια. Σε ένα δικαστικό φόρουμ μας αποκάλεσαν “ένα μάτσο καλλιτέχνες”. Στα μίντια ότι μας χρηματοδοτεί το Κατάρ. Δεν είναι αλήθεια αυτό. Μας το καταλόγισε ο Ασαντ επειδή ερευνήσαμε και αποκαλύψαμε μία μυστική φυλακή όπου κρατούσε και βασάνιζε τους πολιτικούς αντιπάλους του. Δεν απάντησε συγκεκριμένα παρά είπε ότι αυτά είναι στοιχεία ερευνών που χρηματοδοτούνται από το Κατάρ. Εμείς θωρακιζόμαστε έχοντας διαφανή στοιχεία γύρω από τη μεθοδολογία μας. Δεν χρησιμοποιούμε εργαλεία που δεν είναι διαθέσιμα σε αρχιτέκτονες, μοντέρ, κινηματογραφιστές. Πολύ σπάνια έχει τύχει να γράψουμε ένα δικό μας λογισμικό. Απλά αντιστρέφουμε τη διαδικασία. Αντί να σχεδιάσουμε ένα κτίριο από το μηδέν αναλύουμε τα σημάδια, τα ίχνη βίας όπως αποτυπώνονται στο κτίριο. Ή χρησιμοποιούμε τον αρχιτεκτονικό χώρο ως μία συσκευή πλοήγησης όπου μπορεί κανείς να ταξινομήσει διαφορετικές εικόνες, να αποκαταστήσει διαφορετικά πειστήρια που αλλιώς θα έπλεεαν στον χώρο».

Είστε το μέλλον της αρχιτεκτονικής;

«Είμαστε μία από τις πιθανές διακλαδώσεις της αρχιτεκτονικής του αύριο. Μακάρι να εξαπλωθεί και στην Ελλάδα. Κατά καιρούς οργανώνουμε workshops στο Λονδίνο. Πάντα μαζί με το προτζεκτ δημοσιεύουμε τα εργαλεία που χρησιμοποιήσαμε, το βίντεο το συνοδεύουμε με μία έκθεση. Κάποιος αν προσεκτικά διαβάσει στην ιστοσελίδα μας θα το καταλάβει».

Το F ασχολείται από τη φύση του με φόνους, εγκλήματα και πτώματα;

«Δεν ασχολούμαστε με προσωπικές αντιδικίες. Δεν θα μας πάρει κάποιος για να ασχοληθούμε με τον γείτονά του. Υπάρχει μία πολιτική διάσταση στις υποθέσεις που ερευνούμε. Αναζητούμε να ξεδιπλώσουμε ένα μεγαλύτερο δίκτυο πολιτικών εντάσεων. Είναι σαν βελονισμός. Ερευνώντας μία συγκεκριμένη υπόθεση αρχίζει να ξετυλίγει ιστορίες βίας που είναι εγγεγραμμένες μέσα στην κοινωνία. Θα έλεγα ότι η λέξη κλειδί των υποθέσεών μας είναι η βία. Γιατί ασχολούμαστε και με περιβαλλοντική βία, τις λεγόμενες ecocides. Οχι μόνο φόνοι και βομβαρδισμοί. Είναι αργή βία, δεν μπορείς να την εντοπίσεις σε μεμονωμένο συμβάν. Μπορεί για παράδειγμα να είναι η καταστροφή ενός οικοσυστήματος που προκαλούν οι φωτιές. Οπως στην Ινδονησία ολόκληρα κομμάτια τροπικού δάσους αποψιλώνονται χρόνο με τον χρόνο για να πάρουν τη θέση τους φυτείες από φοινικόδεντρα. Και αυτό το βλέπουμε από φωτογραφίες δορυφόρων όπου φαίνονται οι εκπομπές μονοξειδίου του άνθρακα και διακρίνουμε τα μοντέλα του πώς αποψιλώνεται ένα δάσος και τι είδους νόμοι καταπατώνται με κάθε μικρή πυρκαγιά. Είναι μία μορφή βίας που εκδηλώνεται σε βάθος χρόνου και χρειάζονται διαφορετικά εργαλεία».