CERN: η επιστήμη για την ειρήνη

Στο τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η ευρωπαϊκή επιστήμη δεν ήταν πλέον σε ηγετική θέση. Ακολουθώντας το παράδειγμα άλλων διεθνών οργανισμών, ορισμένοι επιστήμονες με μακροπρόθεσμο όραμα πρότειναν τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού εργαστηρίου πυρηνικής φυσικής. Ενα τέτοιο εργαστήριο όχι μόνο θα συνένωνε τους ευρωπαίους επιστήμονες, αλλά θα τους επέτρεπε επίσης να μοιραστούν το αυξανόμενο κόστος των εγκαταστάσεων πυρηνικής φυσικής. Στο Ευρωπαϊκό Πολιτιστικό Συνέδριο που ξεκίνησε στη Λωζάννη στις 9 Δεκεμβρίου 1949, ο γάλλος φυσικός Louis de Broglie εισήγαγε την πρώτη επίσημη πρόταση για τη δημιουργία ενός ευρωπαϊκού εργαστηρίου. Μια ακόμη ώθηση έγινε στην 5η Γενική Διάσκεψη της UNESCO που πραγματοποιήθηκε στη Φλωρεντία τον Ιούνιο του 1950, όπου ο αμερικανικός φυσικός και βραβευμένος με Νομπέλ Isidor Rabi κατέθεσε ψήφισμα που εξουσιοδότησε την UNESCO να «συνδράμει και να ενθαρρύνει τη δημιουργία περιφερειακών ερευνητικών εργαστηρίων με στόχο την αύξηση της διεθνούς επιστημονικής συνεργασίας».

Κατά την έκτη σύνοδο του συμβουλίου του CERN, που πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι από τις 29 Ιουνίου έως την 1η Ιουλίου 1953, η σύμβαση του CERN για την ίδρυση του Οργανισμού υπογράφηκε, με την επιφύλαξη επικύρωσης, από 12 κράτη. Η σύμβαση επικυρώθηκε σταδιακά από τα 12 ιδρυτικά κράτη-μέλη, στα οποία συμπεριελήφθη και η Ελλάδα. Στις 29 Σεπτεμβρίου 1954, ύστερα από επικύρωση και από τις 12 χώρες, ιδρύθηκε επίσημα το CERN – ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Πυρηνικών Ερευνών.

Η σύμβαση του CERN έχει τεθεί στη δοκιμασία του χρόνου για 65 έτη. Παρέχει τα μέσα που επιτρέπουν στον Οργανισμό να προσαρμοστεί σε ένα μεταβαλλόμενο παγκόσμιο πολιτικό περιβάλλον και σε νέες επιστημονικές και τεχνολογικές προκλήσεις. Η σύμβαση αποτελεί μαρτυρία της σοφίας και της προνοιας των ιδρυτών του CERN, όπως και το όραμά τους για την ανοικοδόμηση της ειρήνης στην Ευρώπη, δημιουργώντας ένα μοναδικό σημείο εστίασης που θα προωθούσε την επιστημονική συνεργασία σε μια άνευ προηγουμένου κλίμακα μεταξύ των εθνών που ήταν σε πόλεμο μεταξύ τους λίγα χρόνια νωρίτερα.

Από τα πρώτα χρόνια το CERN βοήθησε στην οικοδόμηση αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ χωρών. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, το CERN το 1968 ήταν ο πρώτος οργανισμός που συνήψε συμφωνία με τη Σοβιετική Ενωση, καθιερώνοντας συνεργασία με το εθνικό εργαστήριο στο Institute for High Energy Physics (IHEP) στο Protvino κοντά στο Serpukhov. Το 1956 ιδρύθηκε το διεθνές εργαστήριο Joint Institute for Nuclear Research (JINR) στην Dubna, βορειοανατολικά της Μόσχας, για τα «κράτη σύμβασης της Βαρσοβίας» σύμφωνα με το μοντέλο του CERN. Η συνεργασία μεταξύ του JINR και του CERN παρείχε μία από τις σπάνιες γέφυρες συνεργασίας μεταξύ φυσικών από τη Δύση και την Ανατολή εκείνη την εποχή. Διαδραμάτισε ιδιαίτερο σημαντικό ρόλο στη συνεργασία μεταξύ επιστημόνων από τη Δυτική Γερμανία και την Ανατολική Γερμανία, καθώς εκείνη τη στιγμή ήταν η μόνη δυνατότητα για επιστήμονες των δύο μερών της Γερμανίας να συνεργαστούν. Επίσης, το CERN χρησίμευσε ως πρότυπο για άλλες επιτυχημένες ευρωπαϊκές επιστημονικές οργανώσεις, και πιο πρόσφατα για τον επιταχυντή σωματιδίων (σύγχροτρο) SESAME που φέρνει κοντά μέλη από τη Μέση Ανατολή.

Το CERN βασίζεται στη μακρά παράδοση μιας παγκόσμιας δέσμευσης στο επιστημονικό του έργο και έχει γίνει το μεγαλύτερο εργαστήριο φυσικής σωματιδίων στον κόσμο. Το προσωπικό του CERN είναι σήμερα περίπου 2.600 άτομα και περίπου 1.800 άλλοι έμμισθοι, τυπικά μεταδιδάκτορες. Επίσης, περίπου 13.600 επιστήμονες επισκέπτονται και χρησιμοποιούν την ερευνητική υποδομή του CERN, προσεγγίζουν ιδρύματα που εδρεύουν σε περίπου 80 χώρες και αντιπροσωπεύουν περίπου 110 εθνικότητες. Υπάρχει έντονη ελληνική συμμετοχή στο CERN, συμπεριλαμβανομένου του προσωπικού, των μεταδιδακτόρων και των φοιτητών, καθώς και των επισκεπτών επιστημόνων από ελληνικά ινστιτούτα.

Σήμερα το CERN και τα μεγάλης κλίμακας επιστημονικά έργα του, όπως το εμβληματικό Large Hadron Collider (LHC) και οι μεγάλοι ανιχνευτές του ALICE, ATLAS, CMS και LHCb, απαιτούν μεγάλες και διατηρούμενες υποδομές καθώς και παγκόσμια συνεργασία σε μακροπρόθεσμη κλίμακα. Οι μελλοντικές εγκαταστάσεις για τη φυσική υψηλής ενέργειας (όπως και για άλλους κλάδους της επιστήμης) γίνονται μεγαλύτερα και πιο πολύπλοκα. Η χρηματοδότηση για τον τομέα δεν αυξάνεται σε πολλές χώρες και το χρονοδιάγραμμα για τα έργα γίνεται όλο και μεγαλύτερο, και οι δύο παράγοντες οδηγούν σε λιγότερες δυνατότητες υλοποίησης. Η φυσική των σωματιδίων θα πρέπει να προσαρμοστεί σε αυτή την εξελισσόμενη κατάσταση που οδηγεί στην ανάγκη για περισσότερο συντονισμό και περισσότερη συνεργασία σε παγκόσμια κλίμακα για τα μελλοντικά έργα.

Τα επιστημονικά επιτεύγματα του CERN με την πάροδο των χρόνων έχουν συμβαδίσει με την πολιτική του CERN για αυξημένη παγκόσμια δικτύωση και επιστημονική, τεχνολογική και εκπαιδευτική συνεργασία με παγκόσμιους εταίρους. Ενόψει αυτού, το 2010 το συμβούλιο του CERN ενέκρινε την πιο ριζική μετατόπιση του προτύπου της πολιτικής ένταξης του CERN μέχρι σήμερα, ενσωματωμένη σε μια νέα πολιτική γεωγραφικής διεύρυνσης που άνοιξε την ιδιότητα του μέλους σε μη ευρωπαϊκά κράτη, ανεξάρτητα από τη γεωγραφική τους θέση. Ταυτόχρονα, το συμβούλιο εισήγαγε τη νέα ιδιότητα συνδεδεμένου κράτους-μέλους για τη διευκόλυνση της προσχώρησης νέων μελών, συμπεριλαμβανομένων των αναδυόμενων χωρών εκτός Ευρώπης, τα οποία ενδέχεται να μη διαθέτουν επαρκείς πόρους για να διατηρήσουν την ιδιότητα του πλήρους μέλους στο προσεχές μέλλον. Σήμερα, το CERN έχει 23 κράτη-μέλη.

Συμπερασματικά, η δέσμευση του CERN με τη διεθνή κοινότητα φυσικής των σωματιδίων είναι σαφώς προσανατολισμένη στη συνέχιση των στόχων που ορίζονται στη σύμβαση του CERN και στη γεωγραφική διεύρυνση, έχοντας όμως κατά νου ότι η έρευνα για την ενοποίηση των θεμελιωδών δυνάμεων της φύσης απαιτεί την ένωση των προσπαθειών για την επιστήμη σε παγκόσμια κλίμακα προς όφελος της γνώσης μακροπρόθεσμα.

Ο Εμμανουήλ Τσεσμελής είναι αναπληρωτής επικεφαλής Διεθνών Σχέσεων της μονάδας του CERN και επισκέπτης καθηγητής Σωματιδίων και Επιταχυντικής Φυσικής στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης