Επιτελικό κράτος;

Το «Επιτελικό Κράτος» που ευαγγελίζεται η κυβέρνηση δεν έχει οποιαδήποτε σχέση με τη συγκρότηση πράγματι επιτελικού κράτους. Το επιτελικό κράτος συνίσταται στη δημιουργία ενός κεντρικού και ευέλικτου κράτους-στρατηγείου, που έχει την αρμοδιότητα να διαμορφώνει τις γενικές πολιτικές του κράτους, συγκροτούμενο από μικρό αριθμό υπουργείων, τα οποία αρθρώνονται σε μικρό αριθμό γενικών διευθύνσεων και στελεχώνονται από προσωπικό υψηλών προσόντων. Πλην ελάχιστων εξαιρέσεων, το σύνολο των εκτελεστικών αρμοδιοτήτων που σήμερα ασκούνται από το κεντρικό κράτος, μεταβιβάζονται στους δύο βαθμούς αυτοδιοίκησης και στις αποκεντρωμένες υπηρεσίες.

Στη νομοθετική πρωτοβουλία της κυβέρνησης δεν αποτυπώνεται κάτι τέτοιο. Αντιθέτως, παρατηρείται πληθώρα προβληματικών συλλήψεων.

Δεν μειώνεται ο αριθμός των Γραμματέων ούτε ο αριθμός των υπηρετούντων μετακλητών υπαλλήλων, όπως διατυμπανίσθηκε.

Δημιουργείται μία γιγαντιαία δημόσια υπηρεσία, η Προεδρία της Κυβέρνησης, υπαγόμενη απευθείας στον Πρωθυπουργό, με ισχυρές αρμοδιότητες, με πολυάριθμο προσωπικό αποτελούμενο από τετρακόσιους σαράντα υπαλλήλους (εκατό μετακλητοί και τριακόσιοι σαράντα αποσπασμένοι) και με δυνατότητα αύξησής τους! Η δημιουργία μιας τέτοιας θηριώδους υπηρεσίας ενισχύει ακόμα περισσότερο το πρωθυπουργικοκεντρικό μοντέλο διακυβέρνησης της χώρας, την ώρα που το αναγκαίο είναι η διαμόρφωση θεσμικών αντίβαρων στη συγκέντρωση εξουσιών.

Οι ανάγκες συντονισμού των Υπουργείων και των δράσεών τους είναι αδήριτες, αλλά αυτό είναι προτιμότερο να συμβεί, όχι με την υπερενίσχυση των εξουσιών του Πρωθυπουργού, αλλά με τη διαμόρφωση αυτόνομου Υπουργείου, κατά το πρότυπο του παλαιού Υπουργείου Προεδρίας της Κυβέρνησης, του οποίου πολιτικός προϊστάμενος μπορεί να είναι πάντοτε Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης, για προφανείς λόγους ενισχυμένης εποπτείας και συντονισμού των διυπουργικών πολιτικών, των πολιτικών διαρκούς μεταρρύθμισης του κράτους και πολιτικών ψηφιοποίησης της δημόσιας διοίκησης.

Η κυβέρνηση επιχειρεί για πρώτη φορά την υπαγωγή στην έννοια του κεντρικού κράτους των Ανεξαρτήτων Αρχών. Η υπαγωγή αυτή είναι νομικά, θεσμικά και συνταγματικοπολιτικά άτοπη. Οι Ανεξάρτητες Αρχές, κυρίως οι συνταγματικής περιωπής, περιβάλλονται με ισχυρές εγγυήσεις ανεξαρτησίας, δεν υπόκεινται σε κρατικό έλεγχο και λογοδοτούν μόνο στα προβλεπόμενα κοινοβουλευτικά όργανα.

Παρατηρείται η δημιουργία ή η διατήρηση πληθώρας μονοπρόσωπων ή συλλογικών οργάνων με αλληλεπικαλυπτόμενες αρμοδιότητες και, συνεπώς, με προφανή κίνδυνο τη σύγκρουσή τους κατά την άσκηση του έργου τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η συνύπαρξη υπηρεσιακών και μετακλητών Γραμματέων. Η ύπαρξη υπηρεσιακών Γραμματέων είναι θετικό μέτρο, γιατί έτσι συντηρείται η θεσμική μνήμη του κράτους. Η ταυτόχρονη, όμως, παρουσία μετακλητών Γενικών και Ειδικών γραμματέων αποτελεί ερωτηματικό, καθώς είναι εξαιρετικά πιθανή η σύγκρουση αρμοδιοτήτων.

Μία, ακόμη, χαρακτηριστική αντινομία στις αρχές του νομοθέτη είναι μεταξύ της υποτιθέμενης εμπιστοσύνης προς την ιεραρχία των υπουργείων, με την αποδιδόμενη σε αυτήν αρμοδιότητα έκδοσης ατομικών διοικητικών πράξεων και στη δημιουργία μιας πανίσχυρης πολιτικής υπηρεσίας, υπαγόμενης απευθείας στον Πρωθυπουργό. Η τελευταία ψαλιδίζει αρμοδιότητες κρατικών υπηρεσιακών μονάδων με πρακτική και συμβολική αξία. Τι είδους εμπιστοσύνη αποκαθίσταται προς τη δημόσια διοίκηση, όταν οι υπηρεσιακές μονάδες καλής νομοθέτησης των υπουργείων μπορούν μέχρι τώρα να υποβάλλουν στη Γενική Γραμματεία της Κυβέρνησης τελικό σχέδιο νόμου, αλλά εφεξής θα δικαιούνται να υποβάλλουν στη Γενική Γραμματεία Νομικών και Κοινοβουλευτικών Θεμάτων της Προεδρίας της Κυβέρνησης μόνο κατευθυντήριες αρχές για τη σύνταξη νομοσχεδίων ή το πολύ πολύ προσχέδια; Είναι προφανές ότι έτσι υποβαθμίζεται ο νομοθετικός ρόλος ακόμη και του Υπουργού.

Θετικές είναι οι ρυθμίσεις που αφορούν τα κωλύματα, τα ασυμβίβαστα και την αποφυγή σύγκρουσης συμφερόντων των πολιτικών αξιωματούχων.

Θετική είναι, επίσης, η δημιουργία Εθνικής Επιτροπής Διαφάνειας, στο πλαίσιο της οποίας ενοποιούνται διάσπαρτοι ελεγκτικοί μηχανισμοί του κράτους. Ωστόσο, η επιλογή του Προέδρου, του Συμβουλίου και του Διοικητή της Αρχής δημιουργεί βάσιμες υπόνοιες κομματικού ελέγχου.

Ο Χάρης Καστανίδης είναι πρώην υπουργός