Η ανατροπή του Τρικούπη

Το δεύτερο μέρος του αφιερώματος για την ιστορία δανεισμού της Ελλάδας εστίαζε στις στάσεις πληρωμών, τέσσερις στον αριθμό, στην κυβέρνηση Τρικούπη και στη χρεοκοπία. Στο τρίτο μέρος παρουσιάζεται ο άδοξος τερματισμός της ιστορικής εποχής Τρικούπη, η πρωθυπουργία Δηλιγιάννη και o σκληρός Διεθνής Eλεγχος που ήταν πλέον προ των πυλών.

Στο μεταξύ η αντιπολίτευση οργάνωσε διαδηλώσεις με σύνθημα κατά της πληρωμής των φόρων και αίτημα την παραίτηση της κυβέρνησης Τρικούπη. Απροκάλυπτη η «σύμπλευση» και των Ανακτόρων. Ο διάδοχος Κωνσταντίνος με στρατιωτική στολή εμφανίστηκε έφιππος στο Πεδίον του Αρεως. Οι διαδηλωτές τον υποδέχθηκαν με χειροκροτήματα και ζητωκραυγές!

Αποκαλυπτικό το ειρωνικό σχόλιο της γαλλικής εφημερίδας «Temps»: Η διαγωγή μερικών πολιτικών κύκλων και της αυλής θυμίζει τη μερίδα εκείνη των Αθηναίων, που έκανε σήματα από την κορυφή του Υμηττού στους Πέρσες, για να τους καθοδηγήσει πού ήταν το καταλληλότερο μέρος για την απόβασή τους!

Στις 10 Ιανουαρίου 1895 ο Χαρίλαος Τρικούπης θα ανέβει στα Ανάκτορα για να ζητήσει εξηγήσεις για τη συμμετοχή του διαδόχου στα αντικυβερνητικά συλλαλητήρια. Ο βασιλιάς θα καλύψει προκλητικά τον διάδοχο και θα αφήσει ακάλυπτο τον λαοπρόβλητο πρωθυπουργό! Η «ιστορική εποχή Τρικούπη» τερματίζεται άδοξα… Μετά 3 μήνες, στις εκλογές του Απριλίου 1895, το κόμμα του θα συντριβεί και ο ίδιος θα μείνει εκτός Βουλής. Θα δηλώσει, τότε, με πικρή ειρωνεία: «Κύριοι, ανθ’ ημών ο κύριος Γουλιμής»… Θα αναχωρήσει στο εξωτερικό και μετά έναν χρόνο θα επιστρέψει στην Ελλάδα νεκρός…

Η σκυτάλη στον Δηλιγιάννη. Στις εκλογές πρωθυπουργός αναδείχθηκε εκ νέου ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης, το έτερον ήμισυ του εξασθενημένου, ωστόσο, πρώτου ελληνικού δικομματισμού.

Αν και ο Δηλιγιάννης, όντας στην αντιπολίτευση, είχε χαρακτηρίσει τη στάση πληρωμών της κυβέρνησης Τρικούπη ως πράξη «άτοπον και αν όχι ονειδιστικήν» και παρ’ όλο που είχε υποστηρίξει, σε επιστολή του προς τις πρεσβείες των τριών ξένων Δυνάμεων, πως ο συμβιβασμός με τους δανειστές «ήτο καθήκον προς την Πατρίδα και τον Βασιλέα, όπερ επέβαλλεν ου μόνον το συμφέρον του κράτους και της κοινωνίας, αλλά και η τιμή του ελληνικού λαού», εντούτοις όταν ξεκίνησε, ως πρωθυπουργός πια, τις διαπραγματεύσεις με τους ξένους αντιπροσώπους για την επίτευξη ενός νέου συμβιβασμού, αρνήθηκε επανειλημμένως να υποχωρήσει σε καίρια ζητήματα, κυρίως επειδή φοβόταν τόσο την πίεση από το εσωτερικό του κόμματός του όσο και την κοινή γνώμη που είχε λάβει ξεκάθαρη θέση εναντίον των ξένων Δυνάμεων.

Ο Δηλιγιάννης δήλωσε στη Βουλή πως δεν υπήρξε συμφωνία, καθώς τα μέτρα που πρότειναν οι ξένοι αντιπρόσωποι των τριών Δυνάμεων θα οδηγούσαν, αργά ή γρήγορα, σε νέα πτώχευση και θα απειλούσαν την εθνική κυριαρχία της χώρας. «Αι διαπραγματεύσεις – τόνισε ο Ελληνας πρωθυπουργός – δεν έληξαν μεν αλλά διακόπησαν, διότι παρ’ όλην την ζωηράν επιθυμίαν της κυβερνήσεως να επιτύχη συμβιβασμόν, ήτο αδύνατον, πρώτον, να αναληφθώσιν υποχρεώσεις υπέρτεραι των οικονομικών δυνάμεων του ταμείου, καθ’ ο μέλλουσαι να περιαγάγωσιν ημάς θάττον ή βραδύτερον εις νέαν πτώχευσιν και δεύτερον, πολλώ δ’ ήττον να στέρξωμεν συμφωνίας περιστελλούσας την ευρύτητα των δικαιωμάτων των υπό των θεσμών της χώρας κατασταθεισών πολιτειακών εξουσιών».

Η άρνηση συμβιβασμού της κυβέρνησης Δηλιγιάννη, στάση η οποία επρόκειτο να διαρκέσει καθ’ όλη τη διετή περίπου θητεία της, προκάλεσε τον εκνευρισμό των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων, αλλά και αρνητικά για την Ελλάδα σχόλια στον ευρωπαϊκό Τύπο. Χαρακτηριστικό ήταν το άρθρο του Γάλλου οικονομολόγου Πολ Λερουά – Μπολιέ, το οποίο δημοσιεύθηκε σε γαλλικές εφημερίδες, και το οποίο ανέφερε, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα καυστικά σχόλια για την Ελλάδα: «Η Ελλάς καταστρέφει την απομένουσαν αυτήν ολίγην πίστην, διαπραγματευομένη από τριετίας συμβιβασμόν μετά των δανειστών της χώρας χωρίς να καταλήγη εις αποτέλεσμα, αφ’ ου αρνείται να χορηγήση εγγυήσεις προς το παρόν και υπόσχεσιν βελτιώσεως τόκου εν περιπτώσει πλεονασμάτων των υπεγγύων εσόδων. Ούτω πολιτευόμενοι οι Ελληνες θα καταντήσουν να καταστήσουν συμπαθείς τους Τούρκους (…)». Η τελευταία αυτή φράση έμελλε σύντομα να είναι προφητική, αλλά και μοιραία, για την Ελλάδα.

Το τηλεγράφημα προς την Αθήνα. Η τοποθέτηση, όμως, τον Οκτώβριο του 1896 του Στέφανου Στρέιτ στη διοίκηση της Εθνικής Τράπεζας, ο οποίος αντικατέστησε τον Παύλο Καλλιγά, είχε αρχίσει να μεταλλάσσει κάπως το κλίμα. Ο Στρέιτ, διπλωμάτης και καθηγητής Διεθνούς Δικαίου, ήταν το κατάλληλο πρόσωπο για να χειριστεί την υπόθεση του δημόσιου εξωτερικού χρέους και η παρουσία του έδωσε νέα πνοή στις διαπραγματεύσεις. Υστερα από αμοιβαίες υποχωρήσεις στις διαπραγματεύσεις που επαναλήφθηκαν στο Παρίσι, στις 18 Φεβρουαρίου 1897, ο Στρέιτ κατάφερε να επιτύχει έναν συμβιβασμό, ο οποίος προέβλεπε, μεταξύ άλλων, τα ακόλουθα: 1) Ο βασικός τόκος ορίζονταν στο 40% του αρχικού για τα δάνεια των μονοπωλίων και της κεφαλαιοποιήσεως και στο 32% για τα υπόλοιπα, 2) τα υπέγγυα έσοδα περιορίζονταν στα μονοπώλια και τον καπνό, ενώ τα πλεονάσματά τους θα μοιράζονταν εξίσου στο ελληνικό κράτος και τους ξένους δανειστές, και 3) η διαχείριση των υπεγγύων εσόδων θα ανήκε στην Εταιρεία των Μονοπωλίων, η οποία θα ήταν υπεύθυνη να αποστέλλει απευθείας στους δανειστές τις εισπράξεις.

Αμέσως μετά την επίτευξη του συμβιβασμού, ο Στρέιτ έστειλε πρώτα ένα τηλεγράφημα αποδοχής των συμβιβαστικών προτάσεων προς τους δανειστές και αμέσως μετά έσπευσε να στείλει ένα ακριβές αντίγραφο προς τον πρωθυπουργό Δηλιγιάννη.

Ωστόσο, αυτό το αντίγραφο δεν θα έφτανε ποτέ στην Αθήνα. «Αμα απέστειλα το τηλεγράφημα τούτο (σ.σ. προς τους δανειστές), έπεμψα τω πρωθυπουργώ αντίγραφον», έγραψε ο ίδιος ο Στρέιτ. «Αλλ’ έλαβον διαταγήν να αναστείλω την αποστολήν, καίτοι αρξαμένην και αφιχθείσαν μέχρι Μελίτης. Την διαταγήν ταύτην έλαβον καθ’ ην εσπέραν επεδόθη η διά τα Κρητικά ταυτόσημος διακοίνωσις των Δυνάμεων. Διαρκούσης της διεθνούς κρίσεως, ο κ. Πρόεδρος και Υπουργός των Οικονομικών επανειλημμένως μοι είπεν ότι αναμένει στιγμήν σχετικής ευθείας ίνα περατώσωμεν την εργασίαν, αλλά ατυχώς επήλθε η κήρυξις του πολέμου».

Οπως αποδείχθηκε λίγο αργότερα, η Ελλάδα έχασε μοναδική ευκαιρία τον Φεβρουάριο του 1897 ώστε να επιτύχει έναν αμοιβαίο συμβιβασμό. Οι ατυχέστατοι χειρισμοί της ελληνικής κυβέρνησης στο Κρητικό ζήτημα, οι τυχοδιωκτικοί χειρισμοί της εθνικιστικής οργάνωσης της Εθνικής Εταιρείας, η άρνηση της επικύρωσης της συμφωνίας του Στρέιτ και η αναμενόμενη έκβαση του «ατυχούς» ελληνοτουρκικού πολέμου του Απριλίου – Μαΐου του 1897, επρόκειτο να καταδικάσουν τις όποιες πιθανότητες είχε η Ελλάδα να επιτύχει έναν αξιοπρεπή, δημοσιονομικά και ηθικά, συμβιβασμό με τους ξένους δανειστές. Ο σκληρός Διεθνής Ελεγχος ήταν πλέον προ των πυλών και η Ελλάδα είχε χάσει κάθε διαπραγματευτικό χαρτί σε αυτό το δημοσιονομικό μπρα-ντε-φερ με τις ξένες Δυνάμεις.

Η οριστικοποίηση του Διεθνούς Ελέγχου. Στα τέλη Οκτωβρίου του 1897, δηλαδή λίγο μετά τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης και τη ντε φάκτο απόφαση της επιβολής του Διεθνούς Ελέγχου στην Ελλάδα, απόφαση που η Ελλάδα δεν μπορούσε να αμφισβητήσει, ήλθαν στην Αθήνα αντιπρόσωποι των ξένων Δυνάμεων που θα συμμετείχαν στην επιβολή του ελέγχου (Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία, Γερμανία, Ρωσία και Αυστρία) για να οριστικοποιήσουν τις λεπτομέρειες και τις τεχνικές εκκρεμότητες του ελέγχου. Μεταξύ αυτών ήταν και ο γνωστός Εδουάρδος Λω, ως αντιπρόσωπος της Αγγλίας. Από την πλευρά της Ελλάδας τις διαπραγματεύσεις θα διεξήγαγε ο Στέφανος Στρέιτ, υπουργός Οικονομικών πλέον της κυβέρνησης Αλ. Ζαΐμη, η οποία είχε αντικαταστήσει την κυβέρνηση Δημητρίου Ράλλη, που είχε πέσει λόγω του περιεχομένου της Συνθήκης της Κωνσταντινούπολης.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας.

(Αποσπάσματα από το βιβλίο: «Η Ελλάδα των Δανείων και των Χρεοκοπιών»)