Πούτιν και Στάλιν

Το 1989 ο ρωσικός λαός είχε μεγάλες προσδοκίες. Στους δρόμους εκατομμύρια άνθρωποι ζητούσαν ελευθερία και δημοκρατία. Η εποχή του Γκορμπατσόφ έφερε μεγάλες αλλαγές και οι άνθρωποι γίνονταν μάρτυρες απίστευτων γεγονότων κάθε εβδομάδα: άρπαζαν εφημερίδες, κρέμονταν από τα λόγια των δημοσιογράφων και κάθε μέρα ένιωθαν πιο ελεύθεροι. Πολλοί κατανοούσαν πως αν θέλουμε να αλλάξουμε το διεφθαρμένο σοβιετικό σύστημα, πρώτα πρέπει να μάθουμε την αλήθεια για το σταλινικό παρελθόν του. Εκείνο το έτος ιδρύθηκε η οργάνωση για τα ανθρώπινα δικαιώματα Memorial, ενώνοντας εκατοντάδες ακτιβιστές από όλη την Σοβιετική Ενωση. Μερικοί υπήρξαν κρατούμενοι στα γκουλάγκ. Αλλοι ήταν αντιφρονούντες που είχαν επιστρέψει από τα στρατόπεδα εργασίας ή την εξορία. Η αποστολή μας ήταν ξεκάθαρη: να μην αφήσουμε να ξεχαστούν τα θύματα του Στάλιν.

Την άνοιξη του 1989 το Ινστιτούτο Ιστορίας της Μόσχας με προσκάλεσε να μιλήσω σε φοιτητές. Ενας φοιτητής με ρώτησε αν είχα συναντήσει ποτέ υποστηρικτή του Στάλιν. Στην αρχή γέλασα, αλλά μετά αναρωτήθηκα: φτάσαμε σε σημείο που 20χρονοι πιστεύουν ότι δεν υπάρχουν πλέον σταλινιστές; Σήμερα αυτή η ανάμνηση μου προκαλεί πικρία.

Στην αρχή της δεκαετίας του ’90 πλήθος επισκεπτών έφταναν στα γραφεία της Memorial. Εφερναν έγγραφα, αυτοβιογραφίες κρατούμενων, γράμματα από τα γκουλάγκ και άλλα αντικείμενα. Φτιάξαμε ένα εκτενές αρχείο, μια συλλογή αναμνήσεων. Τότε πιστεύαμε πως αυτή ήταν η αρχή μιας μακράς διαδικασίας και ότι οι ηγέτες μας κατανοούσαν πόσο σημαντικό είναι να αποδεχτούμε το παρελθόν μας. Ομως οι μεταρρυθμιστές δεν ενδιαφέρονταν για την Ιστορία, βιάζονταν να χτίσουν μια οικονομία της αγοράς. Η κυβέρνηση Γέλτσιν ανέφερε τη σοβιετική πολιτική καταπίεση μόνο πριν από τις εκλογές.

Σύντομα, όταν ήρθε η οικονομική κρίση, η δημοκρατία έγινε μια βρώμικη λέξη. Οι πολίτες ήταν απογοητευμένοι. Η κοινωνία υπέκυψε στην εξάντληση και την αδιαφορία. Τα εγκλήματα του Στάλιν ήταν τόσο φριχτά που ο κόσμος δεν ήθελε να τα σκέφτεται. Στα μέσα της δεκαετίας το ’90 πολλοί άρχισαν να νοσταλγούν τη σοβιετική περίοδο. Η γκρίζα εποχή του Μπρέζνιεφ, με τις ατελείωτες ουρές και τα άδεια μαγαζιά, άρχισε να θεωρείται περίοδος ειρήνης και ευημερίας. Το φάντασμα του Στάλιν μάς στοίχειωνε ξανά. Η άνοδος του Πούτιν στην εξουσία έφερε ένα νέο είδος πατριωτισμού που βασιζόταν στην «ηρωική» πλευρά του σοβιετικού μας παρελθόντος. Ο Στάλιν ξανάγινε ο δυνατός αρχηγός που νίκησε στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και ηγήθηκε μιας υπερδύναμης. Τα εκατομμύρια πολιτών που χάθηκαν από την πολιτική καταπίεση σπρώχθηκαν στα περιθώρια της συλλογικής συνείδησης.

Πλέον η απελευθέρωση της Ανατολικής Ευρώπης, η πτώση του Τείχους του Βερολίνου και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου θεωρούνται καταστροφικές ήττες. Ο Πούτιν χαρακτήρισε την κατάρρευση της ΕΣΣΔ ως τη «μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του 20ού αιώνα». Το πρόσωπο του Στάλιν παρατηρεί τους περαστικούς από πινακίδες, τοίχους του μετρό και βιτρίνες βιβλιοπωλείων. Δεν είναι ότι οι Ρώσοι ξέχασαν. Μάλλον δεν θέλουν να σκέφτονται τον τρόμο ή να αναρωτιούνται γιατί συνέβησαν όλα αυτά.

Σήμερα εκθειάζουμε τις νίκες μας και απενοχοποιούμε τον Στάλιν επειδή δεν έχουμε ιδέα ποιο θα είναι το μέλλον μας. Οι ελευθερίες μας συρρικνώνονται μέρα με τη μέρα. Ομως υπάρχουν δυνάμεις στη ρωσική κοινωνία που αντιστέκονται. Οι άνθρωποι θέλουν να μάθουν την αλήθεια για τους προγόνους τους.