Μην οδηγείτε στο αντίθετο ρεύμα

Το άρθρο 16 παράγραφος 5 του Συντάγματος ορίζει ότι: H ανώτατη εκπαίδευση παρέχεται αποκλειστικά από ιδρύματα που αποτελούν νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου με πλήρη αυτοδιοίκηση. Τι σημαίνει όμως πλήρης αυτοδιοίκηση;

Πρόκειται για θεμελιώδες ζήτημα, το οποίο δοκιμάζει την τοποθέτηση του καθενός μας στην πράξη, ιδιαίτερα όσον αφορά έννοιες που έχουν προ πολλού υποστεί εννοιολογική αφαίμαξη.

Είναι βέβαιο ότι δεν πρόκειται για ένα πρόβλημα που απασχολεί τις τελευταίες δεκαετίες ολόκληρο τον κόσμο και ιδιαίτερα την Ευρώπη, η οποία προσπαθεί να αφομοιώσει διδάγματα από τα πιο επιτυχημένα μοντέλα πανεπιστημίων των ΗΠΑ και όχι μόνο. Η Ευρωπαϊκή Ενωση Πανεπιστημίων (EUA) διατηρεί ιδιαίτερη ιστοσελίδα για την προώθηση της αυτονομίας των ΑΕΙ (www. university-autonomy.eu) αλλά και την παρακολούθηση της κατάστασης που επικρατεί σήμερα σε 25 χώρες – μέλη του οργανισμού, με βάση την αναλυτική εξέταση 38 κριτηρίων που ανήκουν σε 4 κατηγορίες: τη διοικητική αυτονομία, την ακαδημαϊκή αυτονομία, την οικονομική αυτονομία και την αυτονομία διαχείρισης του ανθρώπινου δυναμικού των ΑΕΙ. Μια πρόχειρη εξέταση του διαδραστικού χάρτη της ιστοσελίδας δείχνει ότι το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ελβετία και οι σκανδιναβικές χώρες διακρίνονται ιδιαίτερα για το συνολικό επίπεδο αυτονομίας των πανεπιστημίων τους, ενώ σχεδόν όλες οι χώρες ανταποκρίνονται λίγο έως πολύ στα περισσότερα κριτήρια. Δυστυχώς στην ιστοσελίδα δεν παρουσιάζονται καθόλου στοιχεία για την Ελλάδα, παρόλο που αρκετά ΑΕΙ είναι μέλη του οργανισμού, και έτσι μπαίνει κανείς στον πειρασμό να εξετάσει πρόχειρα πόσα από τα κριτήρια της EUA πληρούνται, έστω και μερικώς.

Σημαντική λοιπόν αυτονομία έχουν τα ελληνικά ΑΕΙ μόνο σε ένα (1) από τα 38 κριτήρια, στον καθορισμό του περιεχομένου των προγραμμάτων σπουδών. Σχετική αυτονομία έχουν σε άλλα δύο, την εκλογή των καθηγητών και την εκλογή του πρύτανη, καθώς και στα δύο αυτά θέματα συνηθίζεται να επεμβαίνει ο υπουργός με ρυθμίσεις που αλλάζουν τον τρόπο ορισμού των εκλεκτορικών σωμάτων ή επεκτείνουν τη θητεία πρυτάνεων που συνεργάζονται αρμονικά μαζί του. Στα ορισμένα από τα υπόλοιπα υπάρχουν κάτι ελάχιστα ποσοστά που εν τέλει καταλήγουν να έχουν ως προϋπόθεση την, έστω και τυπική, έγκριση του υπουργού. Σε κάποιες περιπτώσεις μάλιστα έχουμε φτάσει ακόμη και σε εξωφρενικές καταστάσεις μη έγκρισης δαπανών, π.χ. για αγορά υπολογιστών, με το σκεπτικό ότι πήραμε και πέρυσι!

Υπάρχουν όμως ιδιαίτερα κάποια κρίσιμα ζητήματα τα οποία μπορούν να αναιρέσουν και την όποια ακαδημαϊκή αυτονομία υπάρχει σήμερα. Τέτοια είναι η κατανομή του προϋπολογισμού και των θέσεων διδακτικού και διοικητικού προσωπικού, που γίνονται με όρους οι οποίοι δεν βασίζονται σε εκ των προτέρων θεσπισμένα αντικειμενικά, διαφανή και ίδια για όλους κριτήρια και είναι φυσικά διαπραγματεύσιμα και μέσο άσκησης πολιτικής για τον εκάστοτε υπουργό. Εξυπακούεται βέβαια ότι το κορυφαίο «εργαλείο» στα χέρια του υπουργού είναι το λεγόμενο μηχανογραφικό, χάριν του οποίου ιδρύονται τμήματα ανά την Ελλάδα και με το οποίο καθορίζονται οι εισακτέοι με μόνο κριτήριο τις ανάγκες πολιτικής επιρροής. Ζήσαμε τον τελευταίο καιρό την αποκορύφωση αυτής της τακτικής με την ισοπεδωτική ενοποίηση ΑΕΙ – ΤΕΙ, που έδωσε την «ευκαιρία» ίδρυσης δεκάδων νέων, κατά τη γνώμη μου, αχρείαστων τμημάτων ΑΕΙ.

Εκτός αυτού, σε γενικές γραμμές, το κράτος αντιμετωπίζει διαχρονικά το πανεπιστήμιο ως μία ακόμη δημόσια υπηρεσία. Πρωταθλητής σε αυτόν τον τομέα, η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ που έχει γραφειοκρατικοποιήσει σε τέτοιο βαθμό τις διαδικασίες, ώστε να καθίσταται σχεδόν αδύνατη η ανταγωνιστική έρευνα αλλά και η οποιαδήποτε πρωτοβουλία βελτίωσης της ποιότητας της εκπαίδευσης.

Ομως η χώρα δεν έχει ανάγκη από «εργαλεία» στα χέρια του υπουργού, αλλά από πραγματικά αυτόνομα πανεπιστήμια για να μαθαίνουν τα παιδιά μας γράμματα και να παράγουν καινοτομία, λειτουργώντας ως καταλύτης της οικονομικής ανάπτυξης. Ολα τα μεγάλα και σύγχρονα πανεπιστήμια του δυτικού κόσμου, ανάλογα των οποίων επιζητά η κοινωνία μας, λειτουργούν ως αυτόνομα ιδρύματα. Δεν χρειάζεται λοιπόν να ανακαλύψουμε την Αμερική, ούτε χρειαζόμαστε «εμπνευσμένους μεταρρυθμιστές» υπουργούς για να ακολουθήσουμε το παράδειγμά τους.

Είναι αδήριτη ανάγκη να σταματήσουμε το συντομότερο να «οδηγούμε στο αντίθετο ρεύμα». Ως πρώτο βήμα, θεωρώ απαραίτητη τη διαχείριση των κατανομών πιστώσεων και προσωπικού, με διαφανείς όρους και λογοδοσία, από ανεξάρτητη Αρχή. Ολα τα ακαδημαϊκά θέματα και κυρίως η ίδρυση τμημάτων και η πρόσβαση εισακτέων πρέπει να κρίνονται από τα ΑΕΙ, σε εφαρμογή του πνεύματος του άρθρου 16 του Συντάγματος.

Ο Δημήτρης Ματαράς είναι κοσμήτορας της Πολυτεχνικής Σχολής του Πανεπιστημίου Πατρών