«Δεν ανεβάζουμε τα έργα, τα γιορτάζουμε»

Την ώρα που οι πρώτες λέξεις πέφτουν στο έγγραφο «Καραθάνος.docx» σκέφτομαι πόσο λάθος είναι αυτή η συνέντευξη. Πόσο λίγη από την προφορικότητα και την έκφραση του προσώπου που στεκόταν απέναντί μου πριν από ημέρες θα επιδιώξει να μεταφέρει. Τον Νίκο Καραθάνο πρέπει να τον δεις για να τον «διαβάσεις». Από τους σημαντικότερους ηθοποιούς και σκηνοθέτες της γενιάς του, δημιουργεί «γεγονότα» στη θεατρική Αθήνα, στήνει «ωραίους πολέμους», όπως λέει ο ίδιος, χάνεται και ξαναβρίσκεται με φίλους πάνω και κάτω από τη σκηνή.

Ας ξεκινήσουμε, όμως, κάπως ανορθόδοξα, σε μια πλήρη αντιστροφή των δημοσιογραφικών κανόνων. Yστερα από δυόμισι ώρες στο wine bar Vintage (στη συνέχεια θα ανακαλύψετε ότι δεν είναι και τόσο αληθές αυτό), υπάρχουν ορισμένα συμπεράσματα, που συνήθως αναφέρουμε στο τέλος. Ο Νίκος Καραθάνος, λοιπόν, αγαπάει και ανακαλύπτει την Αθήνα. Παιδί του Αμαρουσίου, όταν ακόμη η περιοχή είχε χωράφια, περιμένει ακόμη την «Ομόνοια που δικαιούμαστε και όχι αυτό το χάλι, το οποίο κάθε τρεις και λίγο ξεχαρβαλώνουμε». Νιώθει συνεχώς την ανάγκη για την ένωση μιας κοινότητας – μέσα στα σπίτια, στην πόλη, στο θέατρο. Οργίζεται επειδή η οδός Αθηναίων Εφήβων μετονομάστηκε σε «Μελίνας Μερκούρη». «Επειδή τη γνώρισα έστω και λίγο, η ίδια δεν θα ήθελε ποτέ την αλλαγή προς τιμήν της. Τι δείχνει αυτό; Μια πόλη που δεν νοιάζεται για τα νιάτα της. Αυτό ήταν η σωκρατική διδασκαλία περί δίκαιου και άδικου λόγου: τι κάνουμε με τα νιάτα μας. Τι παιδεία τους δίνουμε». Καλή ασίστ για να προχωρήσουμε στην αφορμή της συνέντευξης: την εμφάνισή του ως Σωκράτη στις «Νεφέλες» του Αριστοφάνη, σε σκηνοθεσία Δημήτρη Καραντζά και μετάφραση Γιάννη Αστερή. Η παράσταση κατεβαίνει στην Επίδαυρο στις 2 – 3 Αυγούστου και σ’ αυτή συμμετέχουν οι Γιώργος Γάλλος, Χρήστος Λούλης, Καρυοφυλλιά Καραμπέτη, Θεοδώρα Τζήμου, Αινείας Τσαμάτης, Παναγιώτης Εξαρχέας, Πάνος Παπαδόπουλος, Γιάννης Κλίνης, Αλεξάνδρα Αϊδίνη, Ευδοξία Ανδρουλιδάκη, Εμιλυ Κολιανδρή, Ελίνα Ρίζου.

Τρία χρόνια μετά την επιτυχία με τους «Ορνιθες» (σε παραγωγή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση) συναντάει ξανά τον Αριστοφάνη, αυτή τη φορά ως ηθοποιός. Σε όλη τη διάρκεια της συζήτησης αναφέρεται στον «τρομώδη» Αριστοφάνη, το «φαινόμενο Σωκράτης», που μαθαίνει όσο περνάει ο καιρός. Ειδικά για την περιγραφή της κωμωδίας, ο αναγνώστης πρέπει να φανταστεί τον Νίκο Καραθάνο σε ένα αυτοσχέδιο σκετς, όπου η υφέρπουσα ειρωνεία διαβρώνει τα λόγια, τις χειρονομίες και τις μούτες του προσώπου: «Το κείμενο βρίσκεται κάτω κι εσύ κάποια στιγμή πρέπει να το σηκώσεις. Δεν ξέρεις τι θα πετύχεις. Πριν από μια παράσταση μοιάζουμε σαν να είμαστε σε κώμα και σιγά σιγά ξαναβρίσκουμε τις αισθήσεις μας. Είναι πού βάζουμε τα δικά μας όρια για το λαϊκό θέατρο. Το άλλο είδος περιγράφηκε εξαιρετικά από τον Αριστοτέλη, ενώ για την κωμωδία δεν διασώθηκαν πολλά. Μοιάζει με την αδερφή της τραγωδίας, αλλά ολίγον κακομοίρα, ρακένδυτη, φτωχή και καταραμένη. Ετσι είναι η φύση της: υστερεί. Δεν πήγε σχολείο, δεν πήγε πανεπιστήμιο. Είναι αστεία, αλλά καλά τα κατάφερε ως εδώ. Εχουμε συγκατάβαση απέναντί της, “χρειάζεται κι αυτή”. Σαν να λέμε, “ωραία η Κηφισιά – και το Περιστέρι, βέβαια, καλό είναι”. Ετσι έχουμε μάθει να διαβάζουμε τα κείμενα, ίσως και τους ανθρώπους. Φοβόμαστε το καρναβάλι, το χάος με το οποίο αποσυντονιζόμαστε για να ξαναβρούμε τον εαυτό μας. Το κωμικό που χάσκει μάς απωθεί. Και ξέρεις πού βρίσκεται το λάθος; Νομίζουμε ότι δεν κρύβουν εκπλήξεις. Προσωπικά, κάθε φορά άρχιζα να καταλαβαίνω το έργο, είτε τραγωδία είτε κωμωδία, μετά τη συμμετοχή μου σε αυτό. Το καλό με αυτές τις παραστάσεις είναι ότι μπορείς να δανειστείς από την ανθρώπινη ιστορία: από τη φωτογραφία, τον κινηματογράφο, μια βόλτα στη λαϊκή. Και το υλικό που διαθέτεις να γίνει ποίημα. Οταν το καταλάβεις αυτό, μπορείς πολύ εύκολα να ανεβάσεις τα έργα. Λύνεσαι. Επειδή πρώτα “δενόμαστε” με τη γνώση. Και στο σχολείο και στη σχολή. Μαθαίνουμε να είμαστε υπάκουοι κι όχι να ανακατεύουμε τα είδη. Ο σκηνοθέτης, όμως, είναι και πολεμιστής μιας ιδέας, ακόμη και όταν όλοι είναι ενάντια. Ο ωραίος στόχος είναι να δείξει “το φανταζόσασταν ποτέ έτσι;”». Του θυμίζω ότι σε μία από τις περασμένες συνεντεύξεις για τις ανάγκες της «Οπερέτας» του Γκομπρόβιτς είχε περιγράψει την τέχνη ως ένα μεγάλο «γιατί όχι;». «Μα είναι μόνο αυτό! Χωρίς, όμως, το υφάκι της πρωτοπορίας, που μπορεί να είναι ένα καινούργιο “κουτάκι”».

Η στιγμή που περνά

Κάποια στιγμή τη συζήτηση περί Αριστοφάνη διακόπτει ο μετρ, που μας ενημερώνει για την επιλογή του κρασιού και την άνοδο των αμπελώνων της Σαντορίνης, οι οποίοι – λεπτομέρεια – δεν είχαν ποτέ φυλλοξήρα, οπότε μπορούν να φτάσουν σε ηλικία 200 ετών. Ο Νίκος Καραθάνος παρακολουθεί με καθόλου προσποιητή προσήλωση και μάλλον έχει τον λόγο του: «Θυμήθηκα τον φίλο μου, τον Σιγάλα, όταν μου τα περιέγραφε. Σαν το κρασί είναι και τα έργα. Πρέπει να μυρίσεις τους αμπελώνες για να πιεις το κρασί τους».

Ο ίδιος εμπιστεύεται τον αυθορμητισμό της στιγμής. Διόρθωση: τουλάχιστον δεν τον καταδικάζει. Επικαλείται αναμνήσεις που «κολλάνε» στην κουβέντα, σηκώνεται όρθιος αν χρειαστεί για να μιμηθεί τη γλώσσα του σώματος παλιότερων ηθοποιών, γαληνεύει όταν θυμάται τις «πίσω σελίδες» από φίλους παλιούς που χάθηκαν. Οπως ο Γιάννης Κοντραφούρης, ο «πρώτος της γενιάς μας που έκανε δικά του πράγματα σε μια δύσκολη εποχή, όταν δεν τον αναγνώριζαν – κι όμως, ήταν πάντα χαμογελαστός».

Τη στιγμή που βγάζει το πακέτο των τσιγάρων ρωτάει την υπεύθυνη αν το κάπνισμα επιτρέπεται στο wine bar. Ο νόμος είναι νόμος, οπότε μου ζητάει ευγενικά να βγούμε στην οδό Μητροπόλεως για να συνεχίσουμε τη συζήτηση. Από έναν αυθορμητισμό της στιγμής, περάσαμε τις επόμενες δύο ώρες πάνω στον δρόμο, δίπλα στο πεζοδρόμιο, ανάμεσα σε δύο σταθμευμένα αυτοκίνητα και ενώ οι εποχούμενοι περνούσαν δίπλα μας. «Αυτό μου αρέσει – η αίσθηση μιας γειτονιάς όπου όλα συμβαίνουν τώρα. Ζηλεύω την έκφραση “The Bostonians” (Οι Βοστωνέζοι). Γιατί όχι “οι Αθηναίοι”; Γιατί να μην ξεχωρίζουμε ως κοινότητα; Ο Τσαρούχης το έλεγε υπέροχα: να είμαστε άμοιαστοι. Αλλά εμείς νομίζουμε ότι πρέπει να μοιάζουμε συνέχεια με κάποιον που κατάφερε κάτι πριν από εμάς. Δοκίμασε κάποιος κάτι διαφορετικό στο θέατρο; Θα τρέξουμε όλοι να το μιμηθούμε. Εγώ νιώθω ότι είμαι μέλος μιας ομάδας που περιμένει ένα κάλεσμα για να βρεθεί. Κι αυτό έχει περισσότερες πιθανότητες να πετύχει, επειδή νικάει τον φόβο».

Συναισθηματική γεωγραφία

Η ομάδα την οποία επικαλείται – με εξέχοντα μέλη τη Λένα Κιτσοπούλου, τον Μιχαήλ Μαρμαρινό, τον Χρήστο Λούλη, τη Λυδία Φωτοπούλου – έχει συναντηθεί από τον «Βυσσινόκηπο» και το «Δεκαήμερο» ως την «Γκόλφω» της – ουσιαστικής – επιτυχίας. Οι φίλοι, ωστόσο, είναι μία μόνο από τις αναφορές που ο Καραθάνος θα θυμηθεί στη συζήτηση αποδίδοντας σεβασμό στη συναισθηματική γεωγραφία που τον έχει καθορίσει. Αναφέρει, για παράδειγμα, τις μεταφράσεις του μεγάλου Βολανάκη και την άποψη του σπουδαίου Βασίλη Παπαβασιλείου: «Αλίμονο στον άνθρωπο που δεν κολυμπάει στη θάλασσα του καιρού του». Τον Χατζιδάκι, τον οποίο φαντάζεται σαν μια κολόνα απ’ τον αόρατο Παρθενώνα. «Αυτός, ναι, είχε και την ερωτική μάθηση και την παιδική διάθεση απέναντι στο δώρο της ζωής, το να κοιτάμε ο ένας τον άλλο και να μαθαίνουμε. Τον έρωτα που σπάει τα σύνορα της σκέψης μας». Τον Ανατόλι Βασίλιεφ, που κοιμόταν με τους «Διαλόγους» του Πλάτωνα δίπλα του. «Κι όταν σου έκανε μάθημα γι’ αυτόν, τρελαινόταν από το επίπεδο του ελληνικού πολιτισμού. Σού μάθαινε τι είναι ο διάλογος: ότι αλλιώς μπαίνεις σε μια συζήτηση κι αλλιώς βγαίνεις. Δεν είναι απλώς ανταλλαγή απόψεων. Είναι κάτι που ξεχνάμε στην προσπάθειά μας να μείνουμε ίδιοι κι απαράλλαχτοι. Ο Σωκράτης, μια που μιλάμε γι’ αυτόν, ακούγεται να λέει “εδώ μεγαλώνουν οι τρίχες και τα νύχια μου και τα κόβω κάθε μέρα – τις ιδέες μου δεν θα αλλάξω;”». Θυμάται τον Δημήτρη Μαρωνίτη. «Διάβαζε τον αρχαίο λόγο και έμενα με το στόμα ανοιχτό. Τον έβλεπα να πετάγεται όρθιος στην ανάγνωση της “Οδύσσειας” από τη Λυδία Φωτοπούλου στο Εθνικό, σαν παιδί γεμάτο χαρά, σαν γέρος στη θύελλα του μυαλού του, και ντρεπόμουν. Αυτά είναι ανεκτίμητα πράγματα. Πρέπει να ξαναβρούμε τους θησαυρούς μας. Υπάρχουν γίγαντες ανάμεσά μας που πρέπει να ακούμε τον κρότο τους. Είναι κρίμα που το θέατρο περνάει μια φάση λαγνείας για την αισθητική και αφήνει τον χώρο της πνευματικότητας απέξω. Ας αφήσουμε τις συμπεριφορές κι ας γυρίσουμε στους μύθους».

Η αυτοκριτική χωράει στον προσωπικό απολογισμό; «Μεγαλώνοντας μαθαίνω πόσο αδιάβαστος κι αγράμματος είμαι. Διαβάζεις τον στίχο “τα ιερά ποτάμια ανηφορίζουν στα βουνά” από τη “Μήδεια” (σ.σ.: στο α’ στάσιμο) και σε πιάνει τρόμος. Και κάτι ακόμη: πιστεύω ότι στον “Βυσσινόκηπο” είχαμε βρει κάτι ανεπανάληπτο, που όμως ήθελε παραπάνω προσωπική δουλειά από εμένα για να φανεί. Φάνηκε η απειρία και η έλλειψη γνώσης για να μεταμορφώσω τον Τσέχοφ που είδα σε κάτι εντελώς δικό μας. Μέσα μου πάντως δεν έπαψα να λέω “κι όμως, πιστέψτε με, αυτό είναι: μια ποντικότρυπα στην οποία βρισκόμαστε όλοι”».

Θηριοτροφείο, η Επίδαυρος

Σε περίπου 30 ημέρες οι πιστοί της Επιδαύρου θα ξεκινήσουν μια ακόμη διαδρομή στο αργολικό τοπίο για να διεκδικήσουν τις ανάσες που δικαιούνται. Πώς το βλέπει, αλήθεια, ο ίδιος από την πλευρά του ηθοποιού; «Ναι, είναι ωραίο που κατεβαίνει ο κόσμος στην Επίδαυρο. Εμείς πάλι από την πλευρά μας ως ηθοποιοί νιώθαμε πολλές φορές ότι κατεβαίναμε σε ένα θηριοτροφείο, σε μια αρένα ασφυκτική, με έναν αφόρητο πρωταθλητισμό. Ετσι ήταν το σύστημα: πώς θα αναδειχθούμε μέσα σε δύο μέρες και όχι πώς θα στήσουμε μια γιορτή. Κι αυτό επειδή “ανεβάζουμε τα έργα”, δεν τα γιορτάζουμε. Δεν έχουμε μάθει να κάνουμε γιορτές, να κάνουμε φεστιβάλ, να συγχωρούμε. Ενιωθα κι εγώ ότι το κοινό είχε μια διάθεση δωρεάς απέναντί μας κι εμείς προς αυτό. Θέλαμε να τους μιλήσουμε. Ανάμεσά μας, όμως, έμπαινε ο φραγμός της άποψης, της τεχνικής, “γιατί το κάνεις;”. Δεν καταλάβαιναν όλοι ότι ένα ποίημα θέλαμε να πούμε, έτσι για να βρούμε ο ένας τον άλλο. Σαν αναγνώριση ταυτότητας: κατεβαίναμε στην Επίδαυρο για να δούμε γιατί είμαστε συγγενείς με το κοινό – όχι για να “κάνουμε τέχνη”».

Από ένα σημείο κι έπειτα, με δική του προτροπή, ο πληθυντικός είχε καταργηθεί σ’ αυτή τη συνέντευξη. Ωραία, λοιπόν. Αν υπάρχει, ποια είναι η εικόνα που συνδέει όλες τις παραστάσεις σου; «Κάθε παράσταση τη βλέπω σαν έναν πλάτανο για να κάτσουμε από κάτω για το λίγο που μας μένει. Να πιούμε ένα κρασί και να νιώσουμε ότι κάναμε κάτι. Ηθελα πάντα μια παρέα. Μου ήταν απεχθής από ένα σημείο κι έπειτα η προσωπική επίδοση ενός ηθοποιού. Θέλω να χτυπάω την πόρτα για το όνειρο μαζί με κάποιον άλλο κι ας φάμε τα μούτρα μας. Εγώ θα έβλεπα ως γιορτή ακόμη και την περίπτωση να ξεπεράσουμε τη “μεταδραματική” μας φάση και να επιστρέψουμε στις παραστάσεις με χλαμύδα. Γιατί αυτό θα σημαίνει τη συνένωση όλων των χρόνων της παραστασιολογίας. Αρκεί βέβαια να μη μας προλάβει το στυλ. Είναι ωραίο πράγμα η αισθητική, αλλά να μην καταλήγει προσωπείο. Η τέχνη υπάρχει για να κάνει ομορφότερη τη ζωή και του τελευταίου από εμάς. Για να μπορεί να ανασαίνει και να περπατάει ελεύθερος».