Ο τελευταίος πειρασμός

«Ο εκδοθείς εις Γερμανίαν “Τελευταίος πειρασμός” θεωρείται βιβλίον σκανδαλώδες και επικίνδυνον διά κάθε χριστιανόν και, ως εκ τούτου, επιβάλλεται όπως – πάση θυσία – αποφευχθεί η εις την Ελληνικήν μετάφρασίς του. Ειδικώτερον, αναφέρεται, ότι διά του “Τελευταίου πειρασμού” υβρίζεται το Θεανδρικό πρόσωπο του Χριστού, ότι επιδιώκεται να καταρριφθεί η θεότης Αυτού, ως και η χριστιανική ηθική. Τονίζεται, εξ άλλου, ότι με μεγάλην φαντασιοκοπίαν και αχαλίνωτον αυθαιρεσίαν παραποιείται εις αυτό η διδαχή του Ευαγγελίου και ότι είναι γραμμένο βάσει των θεωριών του Φρόυντ και του ιστορικού υλισμού».

ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ, 1954

Πριν από εξήντα πέντε χρόνια, η διαβόητη ανακοίνωση της Ιεράς Συνόδου για τον «Τελευταίο πειρασμό» του Νίκου Καζαντζάκη – αλλά και για τα υπόλοιπα βιβλία του, που χαρακτηρίζονται ως «ασεβέστατου και αντεθνικού περιεχομένου» – τροφοδότησε δύο διαχρονικούς ανθεκτικούς «αστικούς μύθους»: ότι ο Καζαντζάκης αφορίστηκε από την Εκκλησία της Ελλάδος και τα βιβλία του απαγορεύτηκαν για ένα διάστημα. Ο Δημήτρης Γκιώνης στην «Εφημερίδα των Συντακτών» (15-10-2017) μας υπενθυμίζει πως ούτε ο πρώτος ούτε ο δεύτερος «αστικός μύθος» ισχύει, μολονότι λίγο έλειψε να ισχύσουν αμφότεροι. Τους απέτρεψε ένα κοκτέιλ παρεμβάσεων, τόσο από την πολιτική ηγεσία – ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο Αλέξανδρος Σβώλος, ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης κ.ά. – όσο και από την πνευματική ηγεσία του τόπου – ο Ευάγγελος Παπανούτσος, ο Αγγελος Τερζάκης, ο Μάριος Πλωρίτης κ.ά. -, αλλά κυρίως μία από εκείνες τις καραμπόλες του πεπρωμένου που σου «βγαίνουν» μία φορά κάθε εκατό χρόνια.

Οπως πληροφορούμαστε από την επίσημη ιστοσελίδα των έργων του μεγάλου συγγραφέα – www. kazantzaki.gr -, ο «Τελευταίος πειρασμός», με προσωρινό τίτλο «Τ’ απομνημονεύματα του Χριστού», ολοκληρώνεται σε μια πρωτόλεια μορφή το 1942 στην Αίγινα, όπου ο Καζαντζάκης έχει καταφύγει μεσούσης της Κατοχής, και στην οριστική πια μορφή του το 1950-1951 στην Αντίμπ της Γαλλίας. Το μυθιστόρημα αφιερώνεται σε μια θερμή θαυμάστρια του συγγραφέα και μία από τις πρώτες ψυχαναλύτριες εκείνης της εποχής: «στη Μαρία Βοναπάρτη, συγγραφέα, την πριγκίπισσα Γεωργίου της Ελλάδος». Στο γεγονός ότι η Βοναπάρτη είχε ψυχαναλυθεί και είχε κατόπιν θητεύσει δίπλα στον ίδιο τον Πατέρα της Ψυχανάλυσης (τον ενίσχυε οικονομικά επίσης) ίσως να οφείλεται και η μομφή της Ιεράς Συνόδου περί «θεωριών του Φρόυντ», παρότι ο Καζαντζάκης ήταν ένα δημιουργικό κι εξόχως αντιφατικό χωνευτήρι όλων των θεωριών του καιρού του, από τον φροϊδισμό και τον κομμουνισμό έως τον νιτσεϊσμό και τον φασισμό (πριν από λίγους μήνες η «Καθημερινή» προσέφερε στους αναγνώστες της ένα ανάτυπο από το φύλλο της 22ας Δεκεμβρίου 1936, όπου ο Καζαντζάκης έπαιρνε συνέντευξη από τον στρατηγό Φράνκο, για τον οποίο και δεν έκρυβε την εκτίμησή του). Η Βοναπάρτη καλεί τον Καζαντζάκη σε δείπνο, παρέα με προσφιλή συγγενικά της πρόσωπα: τον βασιλέα Παύλο και τη βασίλισσα Φρειδερίκη. Και είναι αυτό ακριβώς το δείπνο με τη Φρειδερίκη, την πιο ισχυρή «ανακατωσούρα» εκείνων των ημερών, που θα σταθεί αξεπέραστο ανάχωμα ανάμεσα στον Καζαντζάκη και στον αφορισμό του από την Εκκλησία.

Τι το σκανδαλώδες όμως είχε ο «Τελευταίος πειρασμός», ώστε να συνασπίσει εναντίον του τους πιο ετερόκλητους συμμάχους, από τον έξαλλο μητροπολίτη Χίου που μπέρδευε τίτλους βιβλίων με επωνυμίες εκδοτικών οίκων έως τον βιτριολικό δημοσιογράφο και ακαδημαϊκό Σπύρο Μελά (τον είχε καταχερίσει κάποτε ο Καραγάτσης, αλλά αυτή είναι μια άλλη πικρή ιστορία); Εκ πρώτης όψεως, ο «Τελευταίος πειρασμός» είναι ένας ύμνος στην… κανονικότητα. Ενόσω βρίσκεται πάνω στον σταυρό, ο Χριστός οραματίζεται πως ακολουθεί στη ζωή το φυσιολογικό μονοπάτι: παντρεύεται – τη Μαρία Μαγδαληνή -, κάνει παιδιά, εργάζεται ως ξυλουργός (φτιάχνει σταυρούς με παραγγελιοδότες τους Ρωμαίους!) μέχρι τα βαθιά του γεράματα. Ακόμη και όταν ο απόστολος Παύλος – στην πιο σπαρακτικά σαρκαστική σκηνή του βιβλίου – του κάνει κήρυγμα για τη σταύρωση και τον χριστιανισμό, ο Ιησούς τον διαψεύδει ως μυθομανή (ωστόσο ο Παύλος αναχωρεί αποφασισμένος να διαδώσει τη νέα θρησκεία, παρότι γνωρίζει πλέον ότι στηρίζεται σ’ ένα ψέμα· μπορείτε να φανταστείτε πιο σκωπτικό σχόλιο για κάθε θρησκεία / ιδεολογία;). Εν τέλει, ο Χριστός επανέρχεται στα συγκαλά του και αντιλαμβάνεται ότι ποτέ δεν κατέβηκε από τον σταυρό: το όραμά του δεν ήταν παρά ο τελευταίος πειρασμός του διαβόλου. Η εσχάτη δοκιμασία.

Συχνά φέρνω στον νου μου αυτήν τη μεγαλειώδη παραβολή του Καζαντζάκη, καθώς και το αλλόκοτο κισμέτ του ίδιου του βιβλίου (συμπεριλαμβανομένης της Φρειδερίκης): πώς φθάσαμε στο σημείο να θεωρούμε ως ασυγχώρητη διαστροφή και ν’ αναθεματίζουμε το δικαίωμα σε μια ζωή χωρίς τον Γολγοθά και την υπέρτατη θυσία; Μήπως και κάποιοι από εμάς τους πολιτευτές, τους διάπυρους εχθρούς του λαϊκισμού, υποπίπτουν ξανά και ξανά σε ανάλογο ελιτίστικο σφάλμα; Είναι τελικά τόσο κατακριτέο να ζεις μια ήσυχη ζωή, αθόρυβη (λάθε βιώσας, ζήσε κρυφά, σε νουθετούσε ο Επίκουρος), συμφιλιωμένος με τις αδυναμίες, τις εμμονές, ακόμη και τις προκαταλήψεις σου; Είναι πράγματι έγκλημα καθοσιώσεως να ψηφίζεις εκείνον τον πολιτικό που σε αποδέχεται χωρίς να σε επικρίνει, χωρίς να σου σηκώνει το δάχτυλο, εκείνον που υποκρίνεται ότι ενστερνίζεται τις ανοησίες σου, και το ξέρεις ότι υποκρίνεται αλλά δεν σε πειράζει, και το ξέρει ότι το ξέρεις; Είναι αμαρτία να σου δίνει ο πολιτικός ένα γλίσχρο προεκλογικό επίδομα – ένα μπαξίσι – κι εσύ να του επιτρέπεις να το βαφτίζει όπως λαχταράει η καρδιά του, δέκατη τρίτη σύνταξη δίχως δωδέκατη, δώρο Χριστουγέννων καλοκαιριάτικα, τον μποναμά του Αγιου Βασίλη ενόσω τσουρουφλίζεσαι στα Λουτρά της Αιδηψού; Κατά βάθος συμμερίζεσαι την έκπληξη του Αλέξη Τσίπρα, την αμηχανία του, την οργή του, την ώρα που ο δημοσιογράφος τολμάει να μεταφέρει τη διαμαρτυρία των συνταξιούχων για τις περικοπές στα επιδόματα: «Περικοπές ως προς τι; Πώς μπορούμε να μιλάμε για περικοπές, όταν πριν δεν έπαιρναν τίποτε;». Εχει δίκιο. Μην τον σκοτώνεις με το βλέμμα σου, σαν αχάριστο γκαρσόνι που απογοητεύεται από το ύψος του φιλοδωρήματος. Οφείλεις να κατανοήσεις ακόμη και τον ωμό εκβιασμό του – για όνομα του Θεού, μην τον αποκαλείς «ωμό εκβιασμό», αποκάλεσέ τον «λεκτικό ολίσθημα» – όταν δηλώνει ξεδιάντροπα στον Γιώργο Παπαδάκη: «Η κάλπη αυτή είναι μια ψήφος εμπιστοσύνης στα μέτρα ελάφρυνσης ή εντολή ακύρωσής τους». Αλήθεια λέει. Δούναι και λαβείν. Ετσι δεν είναι οι κανόνες του παιχνιδιού; Ετσι δεν ήταν ανέκαθεν; Κανένα κόμμα που σνόμπαρε τον λαϊκισμό δεν πήρε ποτέ την εξουσία. Ή μήπως όχι; Μήπως έτσι γίνεται συνήθως, αλλά όχι υποχρεωτικά πάντοτε; Μήπως και τα παραμύθια έχουν ημερομηνία λήξεως; Μήπως εκεί πάνω, καρφωμένος στον σταυρό σου, γνωρίζεις πλέον τον τελευταίο πειρασμό που θα κληθείς ν’ αποκρούσεις;