Εχεις ακόμη {CR}να δώσεις πολλά

Αγαπητή Ευρώπη,

Δεν είσαι πια της μόδας. Ξέρω, είναι δύσκολο να παραδεχτεί κανείς πως δεν αρέσει πια. Ποιος μπορεί να αντέξει με κάποια ψυχραιμία και πραγματικά ανοιχτή διάθεση τις απορρίψεις; Πρέπει όμως να έχεις συνείδηση του γεγονότος ότι πολλοί που εξαρχής δεν σε ήθελαν πραγματικά ως πολιτική προοπτική των χωρών μας, είχαν βρει ένα τέχνασμα για να κρύβονται: έκαναν πως είναι πιστοί στην ιδέα σου ενώ συγχρόνως δεν έβρισκαν κάτι καλό στα όσα κατόρθωνες. Ακόμα και μερικοί από τους ιδεολόγους σου, αυτοί που ονομάστηκαν ευρωπαϊστές, είχαν συχνά μια θρησκευτική στάση απέναντί σου: είχες βεβαίως την υποχρέωση να στέκεσαι στο ύψος της Ιδέας και να μη θολώνεις την εικόνα σου με γραφειοκρατικές πεζότητες και άλλα «τεχνικά» θέματα. Ετσι, όταν άρχιζες να σχηματίζεσαι σε Ευρωπαϊκή Ενωση, με αμφιλεγόμενες αλλά σημαντικές κινήσεις για τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων, μπήκε μπροστά ο μηχανισμός της απογοήτευσης.

Κάποτε (όχι πολύ παλιά) ορκίζονταν στο όνομά σου διανοούμενοι, συγγραφείς, καλλιτέχνες. Το να είσαι με την Ευρώπη ήταν μια ευγενής δέσμευση που δεν απαιτούσε και πολλά. Κάποια στιγμή που έγινες πιο ανασφαλής και λιγότερο γενναιόδωρη, άρχισαν να πληθαίνουν τα σύννεφα. Αναδυόμενες ελίτ εδώ κι εκεί έκαναν σημαία τους πραγματικά ή φανταστικά σου ελαττώματα. Οσο το σκέφτομαι, αν εξαιρέσει κανείς κάποιους επιστήμονες που ειδικεύονται στα θέματα της Ευρώπης, πλήθος είναι οι κοινωνιολόγοι, οι φιλόσοφοι, οι πολιτισμικοί αναλυτές που σε θεωρούν μια παρακμιακή αυτοκρατορία, μια αντιλαϊκή κατασκευή, ένα «αντιδημοκρατικό μόρφωμα». Εξακολουθούν φυσικά να ισχυρίζονται πως δεν απορρίπτουν την Ιδέα της Ευρώπης παρά μόνο αυτό που έχουμε ανά χείρας και που το γιορτάζουμε στις 9 Μαΐου. Δεν είμαι όμως βέβαιος αν λένε αλήθεια στον εαυτό τους.

Μη βιαστείς, όμως, να πεις «εσύ όμως είσαι μαζί μου, δεν συμφωνείς με τη στάση τους». Θα ήταν μεγάλο λάθος να πιστέψεις πως δεν έχουμε λόγους να είμαστε δυσαρεστημένοι, συχνά θυμωμένοι μαζί σου. Η αλήθεια είναι πως οι εθνικές κυβερνήσεις και άλλοι μηχανισμοί επιρροής στα κράτη θολώνουν τα νερά για να στρέφονται όλοι εναντίον σου. Και, βέβαια, οι κήνσορες, κάποια πρόσωπα με συμβολικό κύρος έχουν αντιληφθεί ότι η χονδροειδής απλούστευσή τους προσφέρει τώρα χειροκρότημα από το κοινό που έχει χάσει την εμπιστοσύνη του. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς πόσο ευπώλητα είναι σήμερα τα βιβλία – κατηγορώ που εκθέτουν τα δεινά σου και μηδενίζουν τη συμβολή σου στην ειρήνη, σε κάποια ευημερία, σε άλλες κατακτήσεις. Να, είδα ας πούμε ένα βίντεο στο YouTube: ο Μισέλ Ονφρέ, φιλόσοφος δημοφιλών βιβλίων και φωτογενής ριζοσπάστης, μαστιγώνει ως πηγή όλων των δεινών το «Μάαστριχτ». Από το Μάαστριχτ άρχισαν όλα – το άκουσα, πρόσφατα, και από έναν φοιτητή μου. Κάποιες λέξεις – συνήθως πόλεις ή τόποι υπογραφής Συμφωνιών – έχουν γίνει συνώνυμα του κακού, δηλαδή αυτής της «συνωμοσίας του φεντεραλισμού», όπως γράφουν αυτοί που βλέπουν την κατάργηση των εθνών από την «ευρω-κρατία».

Αγαπητή Ευρώπη,

έχεις ευθύνες για όλα αυτά τα επεισόδια λυσσαλέας πολεμικής και για την υπονόμευση που αντιμετωπίζεις. Δεν υπολόγισες το βάρος των κληρονομημένων φόβων, κυρίως όμως δεν στάθμισες έγκαιρα τα ρήγματα κάτω από την επιφάνεια των αφηρημένων λόγων και του τεχνοκρατικού λεξιλογίου. Συχνά δίνεις λαβή σε ένα χάος ανούσιων κανονισμών σε επουσιώδη, ενώ στα μεγάλα και επείγοντα στάθηκες δειλή, ευθυνόφοβη ή ανεπαρκής. Εχεις, ας πούμε, μέσα σου χώρες που επιδιώκουν την πιο ρηχή ωφελιμιστική ανταλλαγή δίχως να θυσιάζουν τίποτα στην κοινή υπόθεση. Ενώ βάζεις γενναία πρόστιμα σε κάποιους γίγαντες της ψηφιακής οικονομίας και την ίδια στιγμή κάποια κράτη – μέλη σου διαφημίζουν τη φιλική τους διάθεση για τις ίδιες εταιρείες και τις πρακτικές τους. Δείχνεις έτοιμη να αποδεχτείς την ήττα σου, να αυτοσυντηρηθείς καταπτοημένη από την απάθεια των μαζών και τις επιθέσεις των νέων εθνικιστών δημαγωγών στην επικράτειά σου. Και απέναντι σε χτυπητές παραβιάσεις των φιλελεύθερων δημοκρατικών αρχών σε μέλη σου, πράττεις ελάχιστα και δεν δείχνεις κανένα σθένος (ενώ στα δημοσιονομικά ήσουν αυστηρή, τώρα χαλάρωσες σε όλα και σ’ εκείνα που δεν πρέπει).

Δεν είμαι ιδιαίτερα αισιόδοξος για τα επόμενα χρόνια. Δεν μιλώ για τους εμπορικούς πολέμους με τρίτους ή με τις κρίσεις που ανά πάσα στιγμή επιστρέφουν στις αγορές και στα τραπεζικά συστήματα. Περισσότερο με ανησυχούν οι κρίσεις ταυτότητας που συνδυάζονται με επεισόδια πολιτικού λαϊκισμού. Λέω πως οι έρευνες που δείχνουν την καθίζηση ή τη στασιμότητα των μεσαίων τάξεων είναι εξίσου ανησυχητικές με τους Σαλβίνι και τους Ορμπαν που κερδίζουν (προσωρινά ελπίζω) την εύνοια των μαζών.

Θυμώνω όμως πολύ με τους ευδαίμονες προφήτες ολέθρων. Ονομάζω έτσι τους σχολιαστές που μιμούνται τον Μισέλ Ουελμπέκ χωρίς να τολμούν τον αντιδραστικό και πικρόχολο μηδενισμό του. Θυμώνω με όσους, ενώ οι εναλλακτικές λύσεις που προσφέρουν είναι πενιχρές και τα «οράματά τους» καπηλεύονται την ιδέα της εθνικής υπερηφάνειας και μιας φανταστικής λαϊκής ευημερίας, έχουν εύκολη την απαξίωσή σου. Σε συγκρίνουν αναίσχυντα με τη σοβιετική αυτοκρατορία διάφοροι εκκεντρικοί της Δεξιάς και κάποιοι άλλοι, αριστεροί αυτοί, κλίνουν διαρκώς τη λέξη «άλλος» και «άλλη». Αλλοτε θέλουν μια Ευρώπη δίχως σύνορα και άλλοτε μια Ευρώπη – σύνορο και φυλάκιο, μια Ευρώπη απέραντα γενναιόδωρη που θα άφηνε συγχρόνως τον καθένα στην ησυχία του, στη δική του «κρατική αυτονομία». Οι μεν μια Ευρώπη λευκών χριστιανών εγωιστών και οι άλλοι μια ασαφή Ευρώπη που θα είχε μόνο δικαιώματα δίχως υποχρεώσεις και πολιτικές δεσμεύσεις.

Δεν ξέρω αν θα αντέξεις στις κρίσεις που μπορεί να έλθουν. Ξέρω όμως πως άξιζες τον κόπο και σαν ρυθμιστική ιδέα της πολιτικής πράξης και σε όσα κατορθώθηκαν αυτά τα χρόνια στη ζωή των πολιτών σου. Ναι, είμαστε πολίτες των εθνών – κρατών και η πολιτική μας φαντασία περιορίζεται, σε μεγάλο βαθμό, από τα του οίκου μας. Ομως είναι τόσα τα παγκόσμια επείγοντα και οι εμπειρίες που μας συνδέουν με άλλα πεπρωμένα, που θα ήταν ανεπίτρεπτη υποχώρηση ο τελικός αποσυντονισμός και η διάλυση. Ούτε η στασιμότητα είναι λύση.

Αγαπητή Ευρώπη,

Δεν είσαι μόνο uberοποίηση και πλήθη τουριστών στις πόλεις και στα κάστρα σου. Δεν είσαι μόνο «πυρήνες τζιχαντιστών» και προάστια με ντίλερ. Για πολλούς από μας διαθέτεις ακόμα εκείνες τις μορφές ζωής και τις ιδέες, τους θεσμούς και τις εμπνεύσεις που δίνουν μια ορισμένη ιδέα της δημοκρατικής νεωτερικότητας. Δεν έχουμε μια αυταπάτες για σένα. Αισθανόμαστε όμως πως αυτό που ξεκίνησε πριν από δεκαετίες έχει να δώσει πολλά ακόμα, αν δεν διαλυθεί από τις λάθος αποφάσεις και από τα άγονα παιχνίδια εθνικού τακτικισμού.

Ο Νικόλας Σεβαστάκης είναι συγγραφέας. Το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Ανθρωπος στη σκιά» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις