Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και πολιτικά κόμματα

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το οποίο εκπροσωπεί περισσότερους από 500 εκατομμύρια κατοίκους σε 28 κράτη – μέλη, είναι το μόνο θεσμικό όργανο της Ενωσης που εκφράζει αυθεντικά και με άμεσο τρόπο τους ευρωπαϊκούς λαούς, και όχι μόνο. Οι περιφέρειες της Ευρώπης, οι ιδιαιτερότητες και οι εθνικές ευαισθησίες, τα άμεσα ή χρόνια προβλήματα, οι αναπόφευκτες διαφορές και διενέξεις, αλλά και τα επιμέρους συμφέροντα, εκπροσωπούνται κατά τρόπο δημοκρατικό από αυτό το όργανο: εξετάζονται, προβάλλονται και προωθούνται είτε υπό τη μορφή νομοθετικών πράξεων είτε ως κοινοβουλευτικές πρωτοβουλίες προς τα άλλα όργανα που κατέχουν τις εκτελεστικές αρμοδιότητες.

Εκλέγεται με άμεσες και καθολικές εκλογές που διεξάγονται ταυτόχρονα στα κράτη – μέλη κάθε πέντε χρόνια. Οι Ευρωπαίοι δεν διαθέτουν άλλη έκφραση ούτε άλλο μέσο πίεσης προς την ευρωπαϊκή ηγεσία από το Κοινοβούλιο, του οποίου η πολιτική σύνθεση και οι πολιτικοί συσχετισμοί εξαρτώνται από τη θέληση των λαών, που ψηφίζουν επί τη βάσει των πολιτικών προγραμμάτων των εθνικών τους κομμάτων.

Από την άποψη αυτή, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, ως αντιπροσωπευτικός θεσμός των ευρωπαίων πολιτών, αποτελεί το σημαντικότερο δημοκρατικό θεμέλιο της ΕΕ. Δεν ήταν, ωστόσο, πάντοτε έτσι, καθώς χρειάστηκε αρκετός χρόνος μέχρι να λάβει τη σημερινή του μορφή. Το σχέδιο ίδρυσης της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ανθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ) το 1951 δεν περιελάμβανε την κοινοβουλευτική εκπροσώπηση. Η αρχική επιμονή της Ολλανδίας, του Βελγίου και του Λουξεμβούργου για την εκπροσώπηση των ευρωπαϊκών λαών δεν προέβλεπε κάποιον δημοκρατικό θεσμό. Λίγο αργότερα, το 1958, με τη δημιουργία της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας και της EURATOM (Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ατομικής Ενέργειας), ιδρύθηκε η Ευρωπαϊκή Κοινοβουλευτική Συνέλευση η οποία μετονομάστηκε το 1962 σε Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η μετονομασία αυτή αντανακλούσε τις διεργασίες που είχαν μεσολαβήσει σχετικά με τον ρόλο τον οποίο επρόκειτο να παίξει ο θεσμός.

Από το 1951 έως το 1979, τα μέλη του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ορίζονταν από τα εθνικά Κοινοβούλια, παρόλο που η Συνθήκη της Ρώμης προέβλεπε την άμεση και καθολική εκλογή διαμέσου μιας διαδικασίας κοινής για όλα τα κράτη – μέλη. Τελικά το 1979 διεξήχθησαν οι πρώτες άμεσες εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το όργανο, με έδρα το Στρασβούργο, είχε αρχικά καθαρά συμβουλευτικό ρόλο, με περιορισμένες νομοθετικές δυνατότητες, αλλά μπορούσε να ασκεί έλεγχο στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Στη συνέχεια, οι διαδοχικές αναθεωρήσεις των Συνθηκών αύξησαν τις εξουσίες του. Σήμερα είναι ισότιμος νομοθέτης με το Συμβούλιο και έχει σημαντική εξουσία σε θέματα πολιτικών πρωτοβουλιών, προϋπολογισμού και πολιτικού ελέγχου.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποτελείται από ένα σύνολο πολιτικών ομάδων που σχηματίζονται από εθνικά κόμματα, στη βάση των κοινών ιδεολογικών και πολιτικών τους κατευθύνσεων. Σε αντίθεση με τα εθνικά Κοινοβούλια, στα οποία μετέχουν αμιγώς εθνικά κόμματα, οι πολιτικές ομάδες του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου είναι πολυεθνικές και λειτουργούν κατά τρόπο συμπαγή βασισμένες στον εσωτερικό τους κανονισμό, όπως και στον κανονισμό που ρυθμίζει τη δημιουργία και τη λειτουργία τους.

Το 2014 ήταν η έβδομη κοινοβουλευτική περίοδο από τότε που το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εκλέγεται με άμεση και καθολική ψηφοφορία. Μετά τις ευρωεκλογές του Μαΐου θα εισέλθει στην όγδοη περίοδο, που όπως όλα δείχνουν θα χαρακτηρίζεται από κρίσιμες ανακατατάξεις και αμφισβητήσεις ως προς την πορεία, τον ρόλο και τους στόχους της ΕΕ. Στις ημέρες μας οι συζητήσεις για το μέλλον και τον χαρακτήρα της Ευρώπης επανέρχονται λόγω των πολιτικών μεταβολών σε πολλά κράτη – μέλη. Οι διαφορές σχετικά με το τι είδους Ευρώπη επιθυμούμε έχουν σχηματοποιηθεί ενώ η ΕΕ δεν φαίνεται ικανή να ξεπεράσει τη μακροχρόνια κρίση. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο θα αναλάβει εκ των πραγμάτων πρωταγωνιστική δράση και θα επηρεάσει τις εξελίξεις μέσα από τα προγράμματα και τις πρωτοβουλίες των πολιτικών του ομάδων.

Ο πολιτικός χάρτης του Ευρωκοινοβουλίου

Αν εξαιρέσει κανείς τους δύο κύριους πολιτικούς σχηματισμούς, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ) και το Ευρωπαϊκό Σοσιαλιστικό Κόμμα (ΕΣΚ), που έχουν μια διαχρονική και σταθερή σύνθεση και παρουσία στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, οι άλλες πολιτικές ομάδες έχουν αλλάξει κατά καιρούς τόσο τη σύνθεση όσο και την ονομασία τους. Νέες πολιτικές ομάδες εμφανίζονται για να εξαφανιστούν την επόμενη κοινοβουλευτική περίοδο ενώ ολόκληρες εθνικές αντιπροσωπείες, όπως οι βρετανοί Συντηρητικοί, άλλοτε συμμετέχουν σε παραδοσιακούς σχηματισμούς, όπως το ΕΛΚ, και άλλοτε σχηματίζουν αυτόνομη πολιτική ομάδα.

Η Ευρωπαϊκή Αριστερά εμφανίστηκε το 1979 ως συνασπισμός των κομμουνιστικών κομμάτων της Δυτικής Ευρώπης ενώ στην τρίτη κοινοβουλευτική περίοδο (1989-1994) διασπάστηκε σε δύο ομάδες, για να συγκροτήσει στο τέλος της ίδιας περιόδου τη μικρή ομάδα του Συνασπισμού της Αριστεράς καθώς το Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα είχε στο μεταξύ κοπεί στα δύο και αλλάζοντας ονομασία είχε προσχωρήσει στους Σοσιαλιστές. Εκτοτε, η Ευρωπαϊκή Αριστερά μαζί με ορισμένα σκανδιναβικά κόμματα της οικολογικής Αριστεράς συμμετέχει ως αυτόνομη πολιτική ομάδα με το όνομα Ενωμένη Ευρωπαϊκή Αριστερά.

Οι Φιλελεύθεροι Δημοκράτες σχημάτισαν από την αρχή σχεδόν μια ενιαία πολιτική ομάδα, σταθερά τρίτη σε δύναμη στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Οι Οικολόγοι, με την άνοδο των Γερμανών Πρασίνων, εμφανίστηκαν ως πολιτική δύναμη στην Ευρώπη στη δεύτερη κοινοβουλευτική περίοδο (1984-1989) με το όνομα Ουράνιο Τόξο και σήμερα αποτελούν μια σταθερή σε δύναμη πολιτική ομάδα, με το όνομα Ομάδα των Πρασίνων.

Οι Σοσιαλιστές, που από τις ευρωεκλογές του 1999 έχασαν τη θέση του πρώτου πολιτικού σχηματισμού από το ΕΛΚ, είδαν τα ποσοστά τους να συρρικνώνονται στις τελευταίες εκλογές του 2014 αφού η δύναμή τους σε απόλυτους αριθμούς μειώθηκε, παρά την είσοδο των νέων κρατών και του συνόλου των Ιταλών του Δημοκρατικού Κόμματος. Η επικράτηση των Νεοφιλελεύθερων και των Συντηρητικών στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο κατά την τελευταία πενταετία είχε και τις συνέπειές της. Υποστήριξε την περαιτέρω απορρύθμιση των αγορών και τη φιλελευθεροποίηση της οικονομίας.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας.
Βιβλία: Το τετράτομο «Η περιπέτεια του κοινοβουλευτισμού», «Η Ελλάδα των δανείων και των χρεοκοπιών», «Από τον Οθωνα στην καγκελάριο Μέρκελ – 180 χρόνια οι Γερμανοί στην Ελλάδα», «Η Ευρώπη και η Ελλάδα – Από την κρίση στην ελπίδα» (εκδόσεις Πατάκη)