«Ούτε {CR}μουσαφίρης {CR}ούτε {CR}πελάτης σου»

Αγαπητή Ευρώπη

Ακόμα κι η προσφώνηση είναι δύσκολη. Λίγο αμήχανη, όπως κι η σχέση μας. Γιατί πρέπει να το παραδεχτούμε: είναι κάπως σύνθετη αυτή η σχέση μας. Ισως γιατί υπάρχουν πράγματα που δεν τολμούμε να πούμε μεταξύ μας.

Σου ανήκω ή όχι; Να το πρώτο, το βασικό. Και δεν μιλάω για τις συμβάσεις στα χαρτιά, αλλά για το τι αισθάνεσαι πραγματικά για μένα – κι εγώ για σένα. Είμαι στ’ αλήθεια δική σου; Γιατί είσαι βέβαια η διεύθυνση που δηλώνω ως κατοικία, αλλά να που στέκομαι στην είσοδό σου και δεν προχωρώ στα ενδότερα. Δεν είμαι μόνη μου: και για πόσες άλλες χώρες δεν υπερίπταται το ίδιο ερώτημα, εδώ και αιώνες. Για τη Ρωσία αναρωτιόμαστε, για τα Βαλκάνια αναρωτιόμαστε, για την Τουρκία – γι’ αυτήν κι αν αναρωτιόμαστε. Στριμωχνόμαστε στο κατώφλι σου, απαιτητικοί ή διστακτικοί, και δεν μπαίνουμε στο σαλόνι σου – εκεί όπου, στις οικογενειακές φωτογραφίες πάνω στο τζάκι, ξέρουμε πως δεν βρίσκεται κι η δική μας.

Οικογενειακές φωτογραφίες. Ολα ξεκίνησαν, και κρίθηκαν, πολύ πριν: εκείνα τα Χριστούγεννα του 496 μ.Χ., που ο επίσκοπος της πόλης Reims Αγιος Ρεμίγγιος (Saint Remy) βάφτισε χριστιανό τον βασιλιά Χλωδοβίκο τον Α’ (Clovis), αναφωνώντας «Σκύψε το κεφάλι περήφανε Σικάμπριε!» (1). Τρία πράγματα έγιναν εκείνη τη μέρα: η κοσμική εξουσία έσκυψε το κεφάλι στην παπική, τα γερμανικά φύλα υποτάχθηκαν στη Ρώμη που τους αγκάλιασε πολύ, πολύ σφιχτά, και το φραγκικό κράτος έγινε ευρωπαϊκή δύναμη. Ηταν δηλαδή τα δικά σου βαφτίσια, χριστιανική ρωμαιοκαθολική Ευρώπη μου.

Αλλά εγώ δεν ήμουν εκεί. Κι αυτό μετράει.

Κι ερχόμαστε τώρα σ’ εμένα. Ως Ελλάδα, έχω βέβαια μερικά πλεονεκτήματα έναντι των άλλων που στριμώχνονται μαζί μου στο χολ σου: μετέχω της χριστιανοσύνης και του αρχαιοελληνικού πολιτισμού σου – σ’ αυτό το τελευταίο είμαι ο βασικός σπόνδυλος της ραχοκοκαλιάς σου. Αλλά από την άλλη, η χριστιανοσύνη μου δεν είναι το σωστό είδος («καλύτερα το τουρκικό φακιόλι παρά τη λατινική τιάρα», εγώ το είπα αυτό) και υπάρχει εντός μου μια μεγάλη μαύρη τρύπα τεσσάρων αιώνων που από λεπτότητα δεν αναφέρουμε, αλλά και δεν ξεχνάμε: ναι, τότε όπου ο αρχαιοελληνικός πολιτισμός μου θάφτηκε βαθιά, και μόνο λασπωμένα σπαράγματά του αποκαλύπτονταν πού και πού – σπαράγματα που πιστεύω ότι ανήκουν τόσο σ’ εσένα όσο και σ’ εμένα.

Γι’ αυτό λοιπόν, όχι· για τα διαπιστευτήριά μου, διαλέγω άλλα: Διαλέγω την ελβετική ανεξαρτησία και ουδετερότητα και την αποκατάσταση του γαλλικού έθνους μετά τη βοναπαρτική συντριβή που πραγματοποίησε, 200 χρόνια πριν, ο Ιωάννης Καποδίστριας· διαλέγω την εισήγησή του, 200 χρόνια πριν, για μια δημοκρατική νέα τάξη πραγμάτων χωρίς πολέμους, με ομόφωνη αναγνώριση θεμελιωδών κανόνων του Διεθνούς Δικαίου μια ένωση κρατών που θα σεβόταν την κυρίαρχη εξουσία των μελών της, με σταδιακό αφοπλισμό, κατάργηση των φυλετικών διακρίσεων και υιοθέτηση ουδέτερων συνομοσπονδιών και διεθνούς διαιτησίας: μια Ενωμένη Ευρώπη δηλαδή.

Και διαλέγω κι εκείνο το άλλο, που άρθρωσε ένας άλλος Ελληνας, 90 χρόνια πριν: «Η Ευρώπη είναι ένα σύμπλεγμα από άπειρες αντιθέσεις. Οταν περιπλανάται κανείς στα μονοπάτια και στα άλση του κήπου της τις παρατηρεί από κοντά και μπορεί να τις αναλύσει. Του λείπει όμως η αίσθηση του συνόλου» έγραψε το 1929 ο 24χρονος Γιώργος Θεοτοκάς (2). «Η Ευρώπη μόνον όταν την κοιτάζουμε από υψηλά δείχνει όλη τη λαμπρότητά της. Οταν σηκωθεί το αεροπλάνο, και αποχτήσουμε προοπτική, αισθανόμαστε ξαφνικά την αρμονία του συνόλου. Οι τοπικές παραφωνίες ενώνουνται σε μια ανώτερη συμφωνία. (…) Οι άπειρες αντιθέσεις συγχωνεύουνται σε μια ανώτερη σύνθεση. Το ευρωπαϊκό πνεύμα προϋποθέτει την κατανόηση της αρμονίας του ευρωπαϊκού συνόλου (…) Η μεγάλη αξία αυτού του συνόλου είναι ότι κατόρθωσε να ενώσει σε μιαν ανώτερη σύνθεση τις αντιθέσεις που το αποτελούν». Ενενήντα χρόνια πριν, ήταν το μανιφέστο μιας καινούργιας γενιάς που με ανοιχτό βλέμμα ατένιζε προς έναν ορίζοντα που τον ήθελε πλατύ, ορθολογικό, διεθνιστικό.

Ναι, αυτά τα διαπιστευτήρια διαλέγω. Και θα μπορούσα μ’ αυτά να προχωρήσω θαρρετά μέσα στα πιο πριβέ οικογενειακά σου δωμάτια – εσύ εξάλλου μου τα άνοιξες, και ήταν μια από τις πιο ευτυχισμένες μέρες της Ιστορίας μου. Αλλά κάτι με σταματά, και αυτό το κάτι βρίσκεται τελικά μέσα μου και πρέπει να το ομολογήσω: εγώ, σήμερα, αισθάνομαι πραγματικά δική σου; Επιθυμώ στ’ αλήθεια να σου ανήκω;

Γιατί έχω κρυφές κι ανομολόγητες αντιστάσεις. Μελαγχολικά μουρμουρητά ότι ανήκω περισσότερο στην Ανατολή κι απαρνούμαι την αληθινή μου ταυτότητα, ψιθύρους ότι εσύ είσαι η Μεγάλη Αγελάδα για Αρμεγμα – αυτό και τίποτα άλλο. Εχω ατέλειωτες φωνές που ηχούν εντός μου σαν σήμαντρα: οικονομία που στραγγαλίζει, Μεταναστευτικό που διχάζει, ανισότητα σε όλα τα επίπεδα, δυο ταχύτητες, φτωχοί και πλούσιοι, εθνικισμοί που ξυπνούν, ενότητα που διασπάται. Η Ευρώπη διαλύεται, μου ουρλιάζουν, κι εγώ καταλαβαίνω ότι αυτό που ψάχνω, παραμονές ευρωεκλογών, είναι την Ευρώπη μέσα μου. Οτι για να περάσω στα ενδότερά σου δεν χρειάζομαι άλλη πρόσκληση από εσένα αλλά να αποδεχτώ εγώ η ίδια ότι δεν είμαι ούτε μουσαφίρης ούτε πελάτης σου. Οτι δεν θα κάθομαι μόνο στους ωραίους καναπέδες σου αλλά και θα σφουγγαρίζω την κουζίνα σου. Την κουζίνα μας. Γιατί έτσι κάνουμε στο πραγματικό μας σπίτι.

Ούτε η υπογραφή είναι εύκολη. Αλλά διαλέγω αυτήν:

Δική σου,

Ελλάδα.

1. Σικάμπριοι ή Σικαμβροί, υποδιαίρεση των Φράγκων.

2. Γιώργος Θεοτοκάς, «Ελεύθερο Πνεύμα», εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας.

Η Καρολίνα Μέρμηγκα είναι συγγραφέας