Με και χωρίς τον Ανδρόνικο

Είναι περίεργο κι όμως πραγματικό, ότι έχουν περάσει 27 ολόκληρα χρόνια από τον Μάρτη του 1992, που σταμάτησε οριστικά και αμετάκλητα τη φυσική παρουσία του Μανόλη Ανδρόνικου στη Βεργίνα: έναν όμορφο τόπο στις βόρειες πλαγιές των Πιερίων κι έναν αρχαιολογικό χώρο που σημάδεψε με τη μακρόχρονη ανασκαφική δράση του, από τα φοιτητικά μέχρι το τέλος της ζωής του, στα 73 του χρόνια.

Οχι μόνον επειδή έφερε στο φως τους ασύλητους βασιλικούς τάφους της Μεγάλης Τούμπας, το 1977, επιστεγάζοντας με τα εντυπωσιακά τους ευρήματα τη μακρά του ενασχόληση με το αρχαίο νεκροταφείο των τύμβων, αλλά και το μνημειακό ανάκτορο της αρχαίας πόλης, που επιβεβαίωσαν την ταύτιση του Ν.G.L. Hammond, με τις Αιγές, την παλιά πρωτεύουσα και βασιλική νεκρόπολη του μακεδονικού βασιλείου. Ούτε μόνον επειδή επέκτεινε την ανασκαφική δραστηριότητα του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης εντός του αρχαίου οικισμού, εντοπίζοντας – στη δεκαετία του ’80 – το αρχαίο του θέατρο, τμήμα της Αγοράς του και εντυπωσιακά σημεία της μνημειακής του οχύρωσης, σε τομείς που ερευνώνται μέχρι σήμερα από τους μαθητές του.

Κυρίως, όμως, επειδή αντιμετώπισε τα ευρήματά του με επιστημονική ευαισθησία και σεμνότητα, επειδή φρόντισε για τη συντήρηση και τη μελέτη τους, επιστρατεύοντας πλήθος ειδικών για τη διατήρησή τους στον χρόνο και επειδή έθεσε τις βάσεις για την προστασία τους, με τη δημιουργία του εντυπωσιακού στεγάστρου των βασιλικών τάφων, που δεν πρόλαβε να δει ολοκληρωμένο.

Εκείνοι που τον διαδέχτηκαν, βρέθηκαν αντιμέτωποι με τη συνέχιση της πανεπιστημιακής ανασκαφής, ασκώντας φοιτητές στην αρχαιολογική γνώση, φέρνοντας στο φως νέα ευρήματα ή επανεξετάζοντας παλαιότερα που δικαιώνουν, εντέλει, τις ερμηνείες του.

Τρεις ενεπίγραφες βάσεις που διατηρούν το όνομα και το πατρώνυμο της Ευρυδίκης, βασίλισσας του Αμύντα Γ’, μητέρας του Φιλίππου και γιαγιάς, επομένως, του Μεγάλου Αλεξάνδρου, και εντυπωσιακά γλυπτά από την Αγορά των Αιγών που ίσως την εικονίζουν, βεβαιώνουν για τη σχέση της δυναμικής γυναίκας, στην οποίαν οφείλεται η διαδοχή των γιων της στον μακεδονικό θρόνο. Συμπληρώνονται, άλλωστε, με παλαιότερα και νέα επιγραφικά δεδομένα για την παλιά πρωτεύουσα του μακεδονικού βασιλείου, που αντανακλούν τη σημασία της αρχαίας πόλης για τη βασιλική οικογένεια, από τον 4ο π.Χ. αιώνα, μέχρι το τέλος της, στα μέσα του 2ου π.Χ. αιώνα, όταν η Μακεδονία υποτάχτηκε οριστικά στους ρωμαίους κατακτητές.

Βασιλικές ταφές του τέλους του 4ου π. Χ. αιώνα από την Αγορά των Αιγών, με καύσεις καλά κρυμμένες μέσα σε πολύτιμα και σπάνια οστεοδόχα αγγεία, ισάξια μ’ εκείνα των βασιλικών τάφων της Μεγάλης Τούμπας, ανταποκρίνονται, όπως έχουμε ήδη προτείνει, σε ιστορικά γεγονότα της εποχής του Κασσάνδρου, που σημαδεύτηκε από το ξεκλήρισμα των απογόνων του Αλεξάνδρου και την άνοδό του στον μακεδονικό θρόνο.

Η επανεξέταση των οστών από τους δύο θαλάμους του τάφου ΙΙ (του Φιλίππου) της Μεγάλης Τούμπας, στο πλαίσιο προγράμματος για τον έλεγχο παλαιότερων πορισμάτων και τη συστηματική καταγραφή τους, επιβεβαιώνουν την ηλικία του νεκρού του θαλάμου με άνδρα γύρω στα 45 του χρόνια, με έντονα σημάδια ίππευσης στα οστά του. Αποκλείεται, επομένως, όχι μόνον ο ετεροθαλής αδελφός του Αλεξάνδρου, Φίλιππος Γ’ Αρριδαίος, που σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές δεν είχε την ικανότητα να μετέχει σε ανάλογες δραστηριότητες, αλλά και ο Αλέξανδρος, που πέθανε στα 33 του χρόνια.

Την απόδοση του τάφου ΙΙ στον Φίλιππο Β’, όπως πρότεινε ο Μανόλης Ανδρόνικος, υποστηρίζουν και τα αποτελέσματα της επανεξέτασης των οστικών καταλοίπων της γυναίκας που βρέθηκε στον προθάλαμο του ίδιου τάφου: το γεγονός ότι τον χρόνο θανάτου της ήταν γύρω στα 32 της χρόνια, αποκλείουν την ταύτισή της με την νεαρή Κλεοπάτρα, αλλά και με την Αδέα-Ευρυδίκη, γυναίκα του Φιλίππου Γ’ του Αρριδαίου, που πέθανε λίγο μετά τα είκοσί της χρόνια.

Η πρώτη γενιά μετά τον Ανδρόνικο βρέθηκε αντιμέτωπη με εσωτερικά και εξωτερικά προβλήματα τα οποία αντιμετώπισε και αντιμετωπίζει με σθεναρότητα, προκειμένου να διατηρήσει τον πανεπιστημιακό χαρακτήρα της ανασκαφής, να διασφαλίσει την ομαλή διαδοχή της από τους νεότερους συνεργάτες της και να διατηρήσει την ίδια αγαπησιάρικη σχέση με τους κατοίκους της Βεργίνας που καθιέρωσε ο δάσκαλος. Ελπίζουμε πως θα τα καταφέρει.

Η Χρυσούλα Παλιαδέλη είναι ομότιμη καθηγήτρια Αρχαιολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο, διευθύντρια της πανεπιστημιακής ανασκαφής στη Βεργίνα