Η κυριαρχία Καραμανλή {LF}και τα τρία συμπεράσματα

Οπως παρουσιάστηκε στο τρίτο μέρος της ιστορικής αναδρομής στα πολιτικά κόμματα από τον Καποδίστρια μέχρι το 1965, η ηγεμονία της Δεξιάς κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού της δεκαετίας του 1950 θα επικυρωθεί με την ίδρυση της Εθνικής Ριζοσπαστικής Ενωσης (ΕΡΕ), μετά τον θάνατο του Παπάγου, από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.

Παρά την εσωκομματική αμφισβήτηση που θα δεχθεί ο Καραμανλής από σημαίνοντα στελέχη της ΕΡΕ, αρχικά το 1956 και κυρίως το 1958, ο νέος ηγέτης της Δεξιάς θα εδραιώσει την κυριαρχία του εσωκομματικά αλλά κυρίως στο γενικότερο πολιτικό σκηνικό της χώρας, με συνεχόμενες εκλογικές νίκες, πρώτα το 1956 και ύστερα το 1958.

ΣΤΑΘΜΟΣ. Ωστόσο, πέρα από τη σταδιακή επιβεβαίωση της διπλής αυτής πολιτικής κυριαρχίας του Καραμανλή, οι εκλογές του 1956 και του 1958 θα καταστούν σταθμός και για την Αριστερά. Οι εκλογές του 1956 αποτέλεσαν την πρώτη, ουσιαστικά, νομιμοποίηση της Αριστεράς στο μετεμφυλιακό πολιτικό σκηνικό.

Το 1951, στις 2 Αυγούστου, τέσσερις μόλις ημέρες πριν από την ίδρυση του Ελληνικού Συναγερμού από τον Παπάγο, είχε ιδρυθεί ο συνασπισμός της Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς (ΕΔΑ) – με πρόεδρο τον Γιάννη Πασαλίδη – από το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας, τον Δημοκρατικό Συναγερμό, το Κόμμα των Αριστερών Φιλελευθέρων και το Δημοκρατικό Ριζοσπαστικό Κόμμα. Ελεγχόμενη σε μεγάλο βαθμό από το ηττημένο ΚΚΕ, του οποίου η ηγεσία βρισκόταν εξόριστη στην Ανατολική Ευρώπη, η αντοχή της ΕΔΑ κατά το πρώτο ήμισυ της δεκαετίας του ’50 της έδωσε τη δυνατότητα να συνεργαστεί εκλογικά με τα κόμματα του Κέντρου – που αναζητούσαν στρατηγικές για να θέσουν τέλος στην εκλογική ηγεμονία της Δεξιάς – υπό τη σκέπη του εκλογικού συνασπισμού της Δημοκρατικής Ενώσεως.

ΕΚΛΟΓΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ. Ωστόσο, η εκλογική εκείνη συνεργασία ωφέλησε περισσότερο την ΕΔΑ παρά το Κέντρο, καθώς η πολιτική αποδοχή και νομιμοποίησή της από ένα μεγάλο μέρος των αστικών κομμάτων αποτέλεσαν για την ΕΔΑ εφαλτήριο για τη μεγαλύτερή της εκλογική επιτυχία, η οποία θα ερχόταν δύο χρόνια αργότερα, στις κάλπες του 1958, όταν και αναδείχθηκε αξιωματική αντιπολίτευση. Η ανάδειξη της ΕΔΑ στη θέση της αξιωματικής αντιπολίτευσης αποτέλεσε ψυχρολουσία για τις αστικές παρατάξεις, κυρίως την ΕΡΕ, και τους εξωκοινοβουλευτικούς πόλους εξουσίας.

Η ανακλαστική αντικομμουνιστική δράση της κυβέρνησης Καραμανλή που ακολούθησε το αποτέλεσμα των εκλογών του 1958 είχε πολλαπλές συνέπειες που επρόκειτο να ορίσουν τις εξελίξεις των επόμενων ετών.

Η πλέον σημαντική ήταν η σταδιακή ισχυροποίηση και η εν τέλει αυτονόμηση των δεξιών παρακρατικών και παραστρατιωτικών οργανώσεων, των οποίων η δράση κορυφώθηκε πρώτα με τη «βία και νοθεία» των εκλογών του Οκτωβρίου του 1961, ύστερα με τη δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη τον Μάιο του 1963 και τέλος με τη χούντα των συνταγματαρχών τον Απρίλιο του 1967.

Η «ΝΕΑ ΑΠΕΙΛΗ». Μια δεύτερη συνέπεια ήταν η αναδιάταξη του πολιτικού σκηνικού, η οποία θα αντικατοπτριζόταν μετά τις εκλογές του 1961. Η νέα «κομμουνιστική απειλή» ενεργοποίησε τα αντανακλαστικά τόσο των αστικών παρατάξεων όσο και της Ουάσιγκτον, με αποτέλεσμα – μετά και την ενοποίηση των συνισταμένων του Κέντρου και την ίδρυση της Ενώσεως Κέντρου υπό τον Γεώργιο Παπανδρέου – τη σταδιακή ανασυγκρότηση ενός κομματικού διπολισμού εντός των αστικών πολιτικών δυνάμεων.

Οι εκλογές του 1961 (της «βίας και νοθείας», όπως έχει αποδειχθεί) μετατόπισαν το πεδίο της πολιτικής αντιπαράθεσης και έφεραν στο προσκήνιο την έντονη – πολιτική και «ηθική» – αμφισβήτηση της πολιτικής κυριαρχίας της Δεξιάς. Ο «Ανένδοτος» του Παπανδρέου αποτέλεσε την έμπρακτη έκφραση αυτής της διττής αμφισβήτησης και ταυτόχρονα το εφαλτήριο για την πορεία της Ενώσεως Κέντρου προς την εξουσία, αλλά και τη σύντομη ανατροπή της από το Στέμμα τον Ιούλιο του 1965. Ορισμένα συμπεράσματα για τα κόμματα έως το 1965:

1. Τα κόμματα ξεκίνησαν ως προσωποκεντρικά και ως επί το πλείστον παρέμειναν ως τέτοια. Η αδυναμία των κομμάτων να εξελιχθούν οργανωτικά και να προχωρήσουν σε μια ουσιαστική εσωτερική οργάνωση και δομή. Την αποτυχία του σε αυτόν τον τομέα παραδέχθηκε, όπως είδαμε και νωρίτερα, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, όσον αφορά το Κόμμα των Φιλελευθέρων. Ακόμη και η ΕΡΕ του Καραμανλή, που ήταν το πρώτο κόμμα που το 1955 απέκτησε εσωτερικό καταστατικό, δεν το τήρησε ποτέ. Η ΕΡΕ παρέμεινε πάντοτε δέσμια των αποφάσεων και των ελιγμών του αρχηγού της.

Είναι εξάλλου χαρακτηριστικό πως μετά την αποχώρηση ή τον θάνατο των αρχηγών τους τα κόμματα οδηγούνταν είτε σε διάλυση είτε σε διάσπαση είτε σε σημαντική μείωση της εκλογικής και πολιτικής τους επιρροής. Χαρακτηριστικότερα παραδείγματα αυτής της εξέλιξης αποτελούν το Νεωτερικό του Τρικούπη, το Κόμμα των Φιλελευθέρων του Βενιζέλου, ο Ελληνικός Συναγερμός του Παπάγου.

2. Ενα δεύτερο συμπέρασμα που προκύπτει από την παραπάνω ιστορική αναδρομή είναι η αδυναμία των κομμάτων να υπερκεράσουν τον χρόνιο, από την αρχή της ύπαρξής τους, πρόβλημα της «βουλευτοκρατίας». Με εξαίρεση την εκσυγχρονιστική προσπάθεια του τρικουπικού κόμματος περισσότερο και την πρώιμη περίοδο των Φιλελευθέρων του Βενιζέλου λιγότερο, τα περισσότερα κόμματα δεν κατάφεραν και συχνά δεν θέλησαν να αποκόψουν τους δεσμούς αλληλεξάρτησης των βουλευτών τους από τους ψηφοφόρους. Μια σχέση αλληλεξάρτησης που διαπερνά την ελληνική πολιτική ιστορία, από τον κοτζαμπασισμό των αρχών του 19ου αιώνα έως τη βουλευτοκρατία της προδικτατορικής περιόδου.

3. Κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής πολιτικής περιόδου προκύπτει πως τα κόμματα δεν κατάφεραν να αυτονομηθούν από τους πόλους εξάρτησης του ελληνικού κοινοβουλευτισμού. Οπως στην αρχή της εμφάνισής τους, που ήταν απόλυτα εξαρτημένα από τις τρεις Μεγάλες Δυνάμεις, όπως στα μέσα του 19ου αιώνα που προσπαθούσαν να κερδίσουν την εύνοια του Στέμματος, όπως κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, που ο Στρατός κατέστη σχεδόν ισότιμος συνομιλητής των πολιτικών αρχηγών, έτσι και κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής περιόδου τα κόμματα «αποδέχθηκαν» την πολιτική συμβίωσή τους και τη σε μεγάλο βαθμό εξάρτησή τους από το Στέμμα, τον ξένο παράγοντα και τις Ενοπλες Δυνάμεις. Αποκορύφωμα, όπως τονίστηκε, τα Ιουλιανά του 1965 και η παρατεταμένη κρίση του 1965-1967 με τα μοιραία για τη χώρα αποτελέσματα.

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας

Βιβλία: Το τετράτομο «Η περιπέτεια του κοινοβουλευτισμού», «Η Ελλάδα των δανείων και των χρεοκοπιών», «Από τον Οθωνα στην καγκελάριο Μέρκελ – 180 χρόνια οι Γερμανοί στην Ελλάδα», «Η Ευρώπη και η Ελλάδα – Από την κρίση στην ελπίδα» (εκδόσεις Πατάκη)