Η εμφάνιση του Βενιζέλου και το «κίνημα» του Παπάγου

Στις 15 Αυγούστου 1909 ξέσπασε το κίνημα του Στρατιωτικού Συνδέσμου στο Γουδή. Eνα κίνημα – αντίδραση, με ασαφή ιδεολογικά χαρακτηριστικά και θολούς στόχους, που όμως έφερε τον Ελευθέριο Βενιζέλο στην Ελλάδα. Με την άφιξη του κρητικού πολιτικού στην Αθήνα, στις αρχές Σεπτεμβρίου του 1909, ξεκίνησε μια νέα εποχή για την πολιτική ζωή της Ελλάδας, η εποχή του Βενιζέλου και του κόμματος των Φιλελευθέρων.

Ο Βενιζέλος προχώρησε στην ίδρυση του Κόμματος των Φιλελευθέρων μετά τις εκλογές του Αυγούστου του 1910. Στον πυρήνα του προγράμματος του Κόμματος των Φιλελευθέρων ήταν ο διπλός στόχος της ανόρθωσης και της αποτελεσματικότητας του πολιτικού συστήματος.

Οσον αφορά την οργάνωση του κόμματος, οι Φιλελεύθεροι προχώρησαν σε μια καινοτομία για τα ελληνικά πολιτικά κόμματα, ιδρύοντας λέσχες στα πρότυπα των αγγλικών κομμάτων. Οι λέσχες συνετέλεσαν ώστε οι Φιλελεύθεροι να αποκτήσουν μια ισχυρή και εκτεταμένη οργανωτική βάση, με μέλη που πλήρωναν συνδρομή και είχαν συγκεκριμένα κομματικά καθήκοντα.

«ΚΑΚΟΣ ΑΡΧΗΓΟΣ». Ο ίδιος ο Βενιζέλος, χρόνια αργότερα, θεωρούσε πως είχε αποτύχει στην οργάνωση του κόμματος. Αποκαλυπτική των σκέψεών του για το κόμμα και την οργάνωσή του είναι μια ομιλία του σε μια συνεδρίαση στη Λέσχη των Φιλελευθέρων στην Αθήνα, την 1η Φεβρουαρίου του 1930. Σε αυτή την ομιλία ο Βενιζέλος παραδέχθηκε τις δικές του παραλείψεις και αδυναμίες απέναντι στο κόμμα: «Εχω και εγώ τα προσωπικά μου και ο προσωπικότερος ούτος λόγος είναι η συναίσθησις ότι αν, χωρίς μετριοφροσύνην, είμαι ακόμη καλός Αρχηγός Κόμματος, πιστεύω όμως, αληθώς, ότι είμαι πολύ κακός Αρχηγός».

ΤΕΧΝΑΣΜΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ. Η περίοδος που ξεκίνησε το 1910 με τον ερχομό του Βενιζέλου, μια περίοδος που θεωρείται ως η πρώτη ουσιαστικά εμφάνιση της αστικής δημοκρατίας στην Ελλάδα και η οποία εξέθρεψε ελπίδες για την εδραίωση του ομαλού κοινοβουλευτικού βίου στη χώρα, επρόκειτο να κλείσει με τον ακριβώς αντίθετο τρόπο. Την ακύρωση του κοινοβουλευτισμού και την επιβολή της δικτατορίας. Η διάψευση των ελπίδων ήλθε σταδιακά.

Μέσα στη δίνη του Εθνικού Διχασμού, δίνοντας, στις 9 Μαρτίου 1915, στον ανεξάρτητο Δημήτριο Γούναρη την εντολή να σχηματίσει κυβέρνηση, ο Κωνσταντίνος Α’ τού έδινε παράλληλα την ευκαιρία να προβληθεί και να αποκτήσει πλεονέκτημα ως ο νέος ηγέτης της αντιβενιζελικής παράταξης. Επρόκειτο βέβαια για ένα τέχνασμα του Κωνσταντίνου, ο οποίος τότε θεωρούσε πως θα είχε υπό τον πλήρη έλεγχό του τον Γούναρη, απέναντι στους Φιλελεύθερους, στον ιδεολογικό πυρήνα των οποίων εξακολουθούσε να βρίσκεται η θέση ότι στη βασιλευομένη δημοκρατία ο βασιλιάς δεν μπορούσε να ασκεί προσωπική πολιτική καθώς η πηγή της κυριαρχίας ήταν η λαϊκή θέληση σύμφωνα με το άρθρο 21 του Συντάγματος.

Μετά την πρωθυπουργοποίησή του, ο Γούναρης προχώρησε στην ίδρυση ενός νέου κόμματος, του Κόμματος των Εθνικοφρόνων, στην κοινοβουλευτική ομάδα του οποίου ενέταξε αρκετούς βουλευτές από τα εξασθενημένα «παλαιά κόμματα» του Δημήτριου Ράλλη και του Γεώργιου Θεοτόκη, το οποίο μετονομάστηκε αργότερα σε Λαϊκό Κόμμα.

Με τις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920 – ίσως τις κρισιμότερες εκλογές της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας – και την ήττα των Φιλελευθέρων, τα γεγονότα επισπεύσθηκαν, οδηγώντας με μαθηματική σχεδόν ακρίβεια σε μια νέα ελληνική κρίση που έφτασε στο αποκορύφωμά της με τη Μικρασιατική Καταστροφή και τη Στρατιωτική Επανάσταση των Πλαστήρα – Γονατά.

ΜΕΤΑΞΙΚΗ ΔΙΚΤΑΤΟΡΙΑ. Από εκείνο το σημείο και μετά, τα δύο κόμματα, των Φιλελευθέρων και το Λαϊκό, θα σφραγίσουν με τη δράση τους τις πολιτικές εξελίξεις μέχρι τη Μεταξική Δικτατορία. Από τα σπλάγχνα δε των δύο αυτών κομμάτων θα γεννηθούν κατά περιόδους νέοι κομματικοί σχηματισμοί, κάποιοι με πιο ριζοσπαστική ατζέντα, όπως η Δημοκρατική Ενωσις του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, και κάποιοι άλλοι με περισσότερο συντηρητική ατζέντα, όπως οι Συντηρητικοί Δημοκρατικοί του Ανδρέα Μιχαλακόπουλου. Αντίστοιχα, στο δεξιό πολιτικό φάσμα ξεχωρίζουν η εμφάνιση του Κόμματος των Ελευθεροφρόνων του Ιωάννη Μεταξά και του Εθνικού Ριζοσπαστικού Κόμματος του Γεώργιου Κονδύλη.

Μετά την επιβολή της Μεταξικής Δικτατορίας (κατά τη διάρκεια της οποίας τα κόμματα διαλύθηκαν και οι περισσότεροι πολιτικοί ηγέτες εξορίστηκαν από το καθεστώς) και τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Απελευθέρωση βρήκε τα κόμματα σε προσπάθεια αναδιοργάνωσης μέσα σε εξαιρετικά δύσκολες και πολωμένες συνθήκες.

Στις εκλογές του 1946, από τις οποίες απείχε η Αριστερά, το Λαϊκό Κόμμα κατήλθε ενωμένο υπό τον Κ. Τσαλδάρη, ενώ οι Φιλελεύθεροι εμφανίστηκαν κατακερματισμένοι σε πέντε ομάδες: το Κόμμα των Φιλελευθέρων του Θεμιστοκλή Σοφούλη, το Κόμμα των Βενιζελικών Φιλελευθέρων του Σοφοκλή Βενιζέλου, το Δημοκρατικό Σοσιαλιστικό Κόμμα του Γεώργιου Παπανδρέου, το Κόμμα Εθνικών Φιλελευθέρων του Στυλιανού Γονατά και το Μεταρρυθμιστικό Κόμμα του Απόστολου Αλεξανδρή.

ΚΕΝΤΡΩΑ ΠΑΡΕΝΘΕΣΗ. Ολόκληρη η επόμενη δεκαετία του 1950 υπήρξε περίοδος έντονων διεργασιών σε όλο το εύρος του ελληνικού πολιτικού φάσματος. Θα ξεκινήσει με την κεντρώα παρένθεση (1950-1952), κατά την οποία θα αναδειχθεί στην εξουσία η ΕΠΕΚ του Νικόλαου Πλαστήρα και κυβερνητικοί συνασπισμοί του κατακερματισμένου, πλέον, Κέντρου, με τον Σοφοκλή Βενιζέλο να σχηματίζει τρεις βραχύβιες κυβερνήσεις.

Η παρένθεση αυτή του Κέντρου θα κλείσει με την ορμητική είσοδο στην πολιτική του στρατιωτικού ηγέτη του Εμφυλίου, του Αλέξανδρου Παπάγου, και του «κινήματός» του, του Ελληνικού Συναγερμού, έναν κατ’ ουσία συνασπισμό δεξιών και κεντροδεξιών πολιτικών ομάδων και προσωπικοτήτων. Ο Στρατάρχης Παπάγος – με την κρίσιμη συνδρομή του Σπύρου Μαρκεζίνη, του ιθύνοντος νου του Συναγερμού – θα κερδίσει τις εκλογές του Νοεμβρίου του 1952 με μια στρατηγική δύο πυλώνων, την πρόταξη της «απειλής» του αντικομμουνισμού και την υπόσχεση για οικονομική ανόρθωση και σταθερότητα.

Παράλληλα, η νίκη του Παπάγου θα καταστήσει τον Συναγερμό ως το ηγεμονικό κόμμα της ελληνικής πολιτικής σκηνής, καθώς το μεν Λαϊκό Κόμμα, ήδη από τις εκλογές του 1950, παρουσίαζε μια ανεξέλεγκτη φθίνουσα πορεία (πληρώνοντας τόσο την εμφυλιακή ιδεολογική εμμονή του όσο και τα οικονομικά σκάνδαλα που έπληξαν κατά καιρούς την ηγεσία του), το δε Κόμμα των Φιλελευθέρων εξακολουθούσε να βρίσκεται κατακερματισμένο στα διάφορα κόμματα του Κέντρου (τόσο εξαιτίας των εσωτερικών του ιδεολογικών διαφωνιών όσο και των προσωπικών φιλοδοξιών και αντεγκλήσεων).

Η ηγεμονία της Δεξιάς κατά τη διάρκεια του δεύτερου μισού της δεκαετίας του 1950 θα επικυρωθεί, μετά τον θάνατο του Παπάγου, με τη διαδοχή του από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και την ίδρυση της Εθνικής Ριζοσπαστικής Ενωσης (ΕΡΕ).

Ο Γιώργος Ρωμαίος είναι δημοσιογράφος – συγγραφέας
Βιβλία: Το τετράτομο «Η περιπέτεια του κοινοβουλευτισμού», «Η Ελλάδα των δανείων και των χρεοκοπιών», «Από τον Οθωνα στην καγκελάριο Μέρκελ – 180 χρόνια οι Γερμανοί στην Ελλάδα», «Η Ευρώπη και η Ελλάδα – Από την κρίση στην ελπίδα» (εκδόσεις Πατάκη)