«Η έκδοση ενός βιβλίου είναι ερμηνεία»

Το παράλογο της τύχης καθόρισε την πορεία του Σταύρου Πετσόπουλου. Το καταλαβαίνει όποιος περάσει στους εσωτερικούς χώρους σε αυτό το λαβυρινθώδες νεοκλασικό της Ζωοδόχου Πηγής όπου βιβλία και άνθρωποι μοιάζουν με ζωντανά γλυπτά. Εκδότης με μυθιστορηματικό φορτίο ο κύριος «Αγρα» περιβάλλεται από ένα μείγμα εστέτ μαυρόασπρων φωτογραφιών, σινο-ιαπωνικών εικόνων, αφίσες από εκθέσεις τέχνης και βιβλίων και άλλα αντικείμενα κρυπτικού χαρακτήρα που εξάπτουν τους φιλοπερίεργους επισκέπτες του γραφείου του. Κουβεντιάζουμε για 75 Αραβες με κελεμπίες από το Αμπου Ντάμπι σε πτήση από Παρίσι – Αθήνα, οι οποίοι γύρω στο 1987 τον βοήθησαν λόγω σωματικού ελέγχου να προλάβει την πτήση του. Για το Κολλέγιο Αθηνών και τον καθηγητή Φυσικής που είχε συνεργασία με το κέντρο αστροφυσικής  στο Κέιπ Κανάβεραλ και ο οποίος τον είχε βάλει στο μάτι να μην πάρει απολυτήριο.  «Δεν πήγαινα στο μάθημα, ασχολιόμουν με το θέατρο, καλούσα σκηνοθέτες, την επομένη αντέγραφα μαθήματα από τους φίλους. Στις περιπέτειες της τελευταίας τάξης, σώθηκα όταν αναπάντεχα το Κέιπ Κανάβεραλ κάλεσε τον φυσικό και έτσι στην επιτροπή αποφάσισαν οι υπόλοιποι καθηγητές να με περάσουν».

Με ύποπτο χαμόγελο κριτικής μιας γενιάς που επιδόθηκε στην Πολιτική Οικονομία συνεχίζει: «Αρχισα τις σπουδές τους μήνες των γεγονότων του Πολυτεχνείου. Ολοι θεωρούσαν ότι στο τέλος της χούντας θα έκανα θέατρο ή σινεμά. Πήγα για οικονομικά στη Γαλλία, όλοι θέλαμε τότε να διαβάσουμε το «Κεφάλαιο», να ωριμάσουμε για να διαβάσουμε για τα αστικά οικονομικά. Αυτό σήμερα έχει αντικατασταθεί από την Κοινωνική Ανθρωπολογία. Οποιος σήμερα δεν ξέρει τι να κάνει, αλλά έχει κάποιες καλές ιδέες, διαβάζει και έχει λίγες ευαισθησίες, ασχολείται με αυτό. Στη συνέχεια συχνά μεταπηδάει στην Ιστορία της Τέχνης».

Φέτος οι Εκδόσεις Αγρα συμπληρώνουν 40 χρόνια ζωής με 1.430 τίτλους. Η αρχή ήταν παράδοξη. Ηταν ένα δίλημμα ανάμεσα σε ένα μακρινό νεανικό ταξίδι ή ένα βιβλίο. Ο αφηγητής έχει την ικανότητα να παρασέρνει τον ακροατή στα στιγμιότυπα της νιότης, στις ιδεολογικές αφυπνίσεις, στις κοσμοπολίτικες εμπειρίες.

«Μικρός ήθελα να μάθω για τον Μαρξισμό. Διάβαζα στην εφημερίδα κείμενα του Γεωργαλά, ήταν ένας αντι-κομμουνιστής προπαγανδιστής της χούντας που είχε κάνει στην Ουγγαρία και είχε περάσει από την Αριστερά. Και τα διάβαζα “ανάποδα”. Με ωφέλησε, μου άνοιξε δρόμους, κόντρα στις προθέσεις του. Γύρω στα 16-17 μπαινόβγαινα στον Κέδρο. Είδα τη Νανά Καλλιανέση και παρήγγειλα τα ταξίδια του Καζαντζάκη στη «Ρουσία» και στην Κίνα, για ενημέρωση. Μου είπαν ότι θα τα έφερναν την άλλη εβδομάδα και στο μεταξύ μου έδωσαν της Μέλπως Αξιώτη το “20ός αιώνας”. Δεν έμοιαζε με τίποτα από όσα είχα διαβάσει. Εξι μήνες κράτησε αυτό, ο Καζαντζάκης δεν ήρθε ποτέ, αλλά εγώ διάβασα όλον τον Κέδρο που έβγαινε εκείνη την εποχή και που έπαιζε έναν ρόλο μέσα στην κουλτούρα. Τότε στα 18 μου είπα ότι θέλω να ανήκω σε αυτόν τον κόσμο. Μετά γνώρισα τον εκδότη και τυπογράφο Φίλιππο Βλάχο των εκδόσεων Κείμενα. Ερχόταν και ο ποιητής Εκτωρ Κακναβάτος, ο Ε.Χ. Γονατάς και άλλοι.  Δούλεψα για μεγάλα διαστήματα στα Κείμενα και σε βιβλιοπωλεία. Δεν έγραφα, διάβαζα πολύ κι έμαθα να αγαπάω πολύ την τυπογραφία και την κατασκευή του βιβλίου».

Γύρω στα 25 ξεκίνησε τις εκδόσεις. Το πρώτο βιβλίο της «Αγρας» ήταν το «Με μια τρελή σοδειά» του Διονύση Καψάλη. «Μία θεία – αγαπημένη με ρόλο γιαγιάς για μένα – μου έδωσε τότε 150.000 δραχμές που της ήρθαν από μία απαλλοτρίωση και έφταναν για να δώσω 75.000 για το ταξίδι και τα υπόλοιπα για τα τριγύρω έξοδα για εκείνο το διάστημα. Ή για το κόστος για ενάμιση βιβλίο».

Σαν σε σενάριο ταινίας του Βιτόριο ντε Σίκα: επιβίωση, καπατσοσύνη και πολιτική ιδεολογία αντίστασης αλλά με όρους αισθητικής εμπειρίας ο αφηγητής ανακαλεί τα πρώτα εκδοτικά βήματα. Και σήμερα για την επέτειο των 40 χρόνων κυκλοφόρησε τον λόγο του εκδότη Κριστιάν Μπουργκουά για την τελετή βράβευσής του το 2007 στην έκθεση βιβλίου της Γκουανταλαχάρα στο Μεξικό, καθώς όπως ο ίδιος ομολογεί γαλουxήθηκε με τις γαλλικές εκδόσεις Christian Bourgois. Λέξη-κλειδί αυτού του κειμένου είναι για τον Σταύρο Πετσόπουλο ο κοσμοπολιτισμός.

«Κάθε φορά με ενοχλεί ο εθνικισμός και ο πατριωτισμός. Ενα από τα προβλήματα της ελληνικής κουλτούρας, ένα βαρύ πρόβλημα που το πλήρωσε για πολλά χρόνια η Ελλάδα, είναι το ότι μεγάλα αριστουργήματα της λογοτεχνίας μεταφράστηκαν πάρα πολύ αργά. Βέβαια η γενιά του ’30 ήταν γραμματιζούμενη και κοσμοπολίτικη. Μπορούσε δηλαδή το ’35 να συζητάει για τον Τζόις και ο Εμπειρίκος και ο Σεφέρης και ο Θεοτοκάς και ο Πεντζίκης. Τα διάβαζαν στο πρωτότυπο. Ηταν μέσα στον διάλογό τους η  σύγχρονη νεωτεριστική λογοτεχνία. Μετά ήρθαν ο Πόλεμος, ο Εμφύλιος, οι εξορίες, η χούντα, το σύνθημα “επιστροφή στις ρίζες”, κόπηκε εντελώς η σχέση με τις ξένες γλώσσες και δεν εκδίδονταν τα αριστουργήματα μεταφρασμένα. Αποτέλεσμα ο “Μόμπι Ντικ”, ένα βιβλίο πολύ καθοριστικό για τη λογοτεχνία του πλανήτη, βγήκε 135 χρόνια αργότερα στην Ελλάδα. Εκδόθηκε το ’95, ενώ πρωτοκυκλοφόρησε  το 1860. Ο Προυστ μόλις τώρα ολοκληρώθηκε. Ο Τζόις εκδόθηκε στην Ελλάδα το 1995, 73 χρόνια μετά. Ολη η ελληνική λογοτεχνία γαλουχήθηκε ερήμην αυτών των αριστουργημάτων. Δεν λέω, βγήκαν πολλοί καλοί έλληνες λογοτέχνες, αλλά παρήχθη μία λογοτεχνία ξεκομμένη από τις αγωνίες του έξω. Το βλέπεις και στην ελληνική κριτική. Για τον λαρισινό συγγραφέα γράφει ο Αθηναίος και μετά θα γράψει ο Θεσσαλονικιός και υπάρχει ένα πράγμα που ανακυκλώνεται και είναι πάρα πολύ επαρχιακό. Εξω βλέπεις έναν νέο συγγραφέα που παρουσιάζεται και θα βρουν για παράδειγμα σχέσεις που έχει με τον Κάφκα ή με τον συνομήλικό του από την Ιταλία. Τον βάζουν σε έναν διάλογο κοσμοπολίτικο. Γι’ αυτό και προσυπογράφω αυτό το κείμενο του Μπουργκουά και είναι σαν να το είχα γράψει εγώ. Απλά εκείνος τα λέει πιο έξυπνα και διακριτικά».

ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΜΕ ΧΡΥΣΑΦΙ. «Θεωρώ ότι η έκδοση ενός βιβλίου είναι ερμηνεία. Αρχίζει από ένα σύνολο συγγραφέων μίας χώρας όταν επιλέγεις έναν συγκεκριμένο. Από το σύνολο των έργων του επιλέγεις ένα βιβλίο. Εχεις να διαλέξεις τον μεταφραστή, το ύφος του να ταιριάζει στην εποχή που γράφτηκε. Μετά είναι το σχήμα βιβλίου, τα τυπογραφικά στοιχεία, αν θα έχει υποσημειώσεις, πού θα τις βάλεις. Ή δεν θα έχεις καθόλου γιατί δεν ταιριάζουν με το κείμενο… Μετά έχεις άλλα κείμενα που θα τα κάνεις ή εισαγωγή ή επίμετρο, αν προϋποθέτουν κάποιο στοχασμό στην ανάγνωση. Ολα αυτά είναι ερμηνεία. Ερμηνεία είναι και το μέγεθος των τυπογραφικών στοιχείων, τα λευκά περιθώρια, αν θα βάλεις πρωτόγραμμα. Οπότε το εξώφυλλο είναι το τέλος όλης αυτής της διαδικασίας. Ολη αυτή η επιλογή είναι πολύ χαρούμενο κομμάτι. Το λέω πολλές φορές ότι είσαι σαν το παιδί που παίζει με τα ακριβότερα παιχνίδια της βιτρίνας. Ενα αριστούργημα έρχεται στα χέρια σου, του δίνεις μορφή. Παίζεις με χρυσάφι…

Η βαρβαρότητα που έχει επικρατήσει στην Ελλάδα, κυρίως λόγω της κρίσης, είναι ότι τα βιβλία έχουν αποκτήσει ημερομηνία λήξης, σαν τα γιαούρτια, και πολύ γρήγορα εξαφανίζονται. Στο εξωτερικό βλέπεις σε ένα τραπέζι να υπάρχει ένας Χέμινγουεϊ, άλλους κλασικούς, αυτούς που λένε modern classics, αλλού θα έχει τους σύγχρονους. Μπορούν να κάνουν ωραία ανακατώματα και να παίζουν. Εδώ είναι πολύ σχηματική. Και έτσι τελειώνει γρήγορα η ζωή των βιβλίων».

«Εμείς δουλεύουμε με όλα τα βιβλία και με αυτό που λέμε παράξενοι δρόμοι. Οπως το 2013 που ήταν στο φουλ η κρίση, με αστέγους, με κομμένο ρεύμα για όσους είχαν οφειλές στο κράτος. Ηταν εποχή που όλοι έβγαζαν διάφορα οικονομικά βιβλία και ανέλυαν την κρίση. Οι Εκδόσεις Αγρα έβγαλαν ένα κείμενο του 1480 ως απάντηση: το «Περί της αξιοπρεπείας του ανθρώπου» του Πίκο Ντέλα Μιράντολα. Και αυτό που εκφράζει πιο πολύ το ύφος κα  τις επιλογές της Αγρας είναι ο υπότιτλος μιας ποιητικής  ενότητας του Εμπειρίκου «Η σήμερον ως αύριον και ως χθες».

Με το ίδιο χαρτί που τυπώναμε Εμπειρίκο και Γκαίτε τυπώσαμε τα αστυνομικά και τα φέραμε από το περίπτερο στο βιβλιοπωλείο. Τώρα τα αστυνομικά μου προκαλούν μία απορία στον τρόπο που παρουσιάζονται ως σπουδαία μόνο στην Ελλάδα. Γιατί στο εξωτερικό ορισμένα από αυτά είναι «εκτός διαλόγου». Ισως είμαι της σχολής που δίνω σημασία στα κείμενα τα οποία έχουν μία λογοτεχνικότητα και πολύ ειδικό στυλ. Οπως όταν εντοπίστηκε ότι ο Ρέιμοντ Τσάντλερ είναι μεγάλος στυλίστας ή ο Τζέιμς Ελροϊ ή ο Ζ.Π. Μανσέτ. Συχνά στα υπόλοιπα αστυνομικά που κυκλοφορούν σήμερα δεν υπάρχει αγωνία γλώσσας. Αυτό με ενδιαφέρει γενικότερα και σε όλα τα χειρόγραφα που μας  έρχονται».

ΜΑΓΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ. Στα προσεχώς των εκδόσεων πρόκειται να εμφανιστούν έργα των Μπολάνιο, Ελίζαμπεθ Στράουτ, Τζον ΜακΓκρέγκορ, Γιόζεφ Ροτ καθώς και ο «Κιμ» του Κίπλινγκ. «Παρεπιπτόντως θα εκδώσουμε και έναν Ιούλιο Βερν,  που τον θέλουμε πολύ. Χρωστάμε έναν, το “Η Πλωτή Πολιτεία” γιατί σχετίζεται με τον “Μεγάλο Ανατολικό”. Ενας από τους επιβάτες του υπερωκεανείου του Εμπειρίκου είναι ο Ιούλιος Βερν ο οποίος γράφει επί του πλοίου την “Πλωτή Πολιτεία”. Λατρεύω τον Βερν και μου άρεσε ο τρόπος ανάγνωσης, που πρώτα ξεφύλλιζες τις γκραβούρες όπου έβλεπες τύπους με τις ρεντικότες να μπαίνουν μέσα σε σπηλιές. Είναι από τα λιγότερα γνωστά του Βερν, αλλά θα γίνει σε σχέση με τον Εμπειρίκο. Είπαμε, η έκδοση ενός βιβλίου είναι ερμηνεία και απρόβλεπτες διασυνδέσεις.

Πολλές φορές υπάρχει κρυφά στα βιβλία ένα προσωπικό στοιχείο. Αρχές του ’80 κυκλοφόρησαν η “Ιστορία του Ματιού” του Μπατάιγ και μετά το “Στρίψιμο της Βίδας” του Χένρι Τζέιμς, κείμενα πολύ διαφορετικά μεταξύ τους. Χρησιμοποιήσαμε ως επίμετρο στον Χένρι Τζέιμς ένα κείμενο του Μορίς Μπλανσό που μιλούσε για το “Στρίψιμο της Βίδας”. Παρουσιάζαμε το κείμενο του Μπατάιγ μαζί με ένα εγκώμιο που είχε γράψει ο Μπλανσό, υφαίνοντας υπόγεια νήματα και ενώνοντας ασύμβατα βιβλία μεταξύ τους. Αυτή η αυθαιρεσία δεν ήταν τελικά τόσο αυθαίρετη, φτιάχνεις έναν χάρτη, μία μαγική εικόνα που ενώνεις τα νούμερα και βγαίνει, ας πούμε, το περίγραμμα ενός λύκου μέσα στο δάσος. Αυτό είναι το παιχνίδι των Εκδόσεων Αγρα με πολλά προσωπικά στοιχεία και πολλά κλεισίματα ματιού».