Προσφυγικό και σαρία, τα ελληνικά «αγκάθια»

Την περασμένη Δευτέρα το όνομα του δικαστή Λίνου – Αλέξανδρου Σισιλιάνου έκανε τον γύρο των ελληνικών, και όχι μόνο, Μέσων. Αφορμή; Η εκλογή του ως του πρώτου έλληνα προέδρου του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ). Λίγες ώρες αργότερα, μέσω e-mail, αναζητούσα αν μπορεί να μου δώσει συνέντευξη. Η ανταπόκρισή του, παρά τον φόρτο εργασίας, ήταν άμεση.

Αναπόφευκτα, σε μια εποχή που γίνεται πολύς λόγος για υποβάθμιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η κουβέντα μας ξεκίνησε από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει ένας από τους κορυφαίους θεσμούς για την περιφρούρηση και την προστασία τους.

Θέλησε εξαρχής να δείξει την ευρύτητα της θεματολογίας. «Το Δικαστήριο γίνεται δέκτης χιλιάδων προσφυγών από 47 κράτη – μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης, στα οποία διαβιώνουν 830 εκατομμύρια πολίτες» λέει ο Σισιλιάνος στο ξεκίνημα της συνομιλίας μας μέσω τηλεφώνου, αφού η έδρα του ΕΔΔΑ βρίσκεται στο Στρασβούργο. Ωστόσο, ο κορυφαίος διεθνολόγος ξεχώρισε πέντε ενότητες που θεωρεί ότι «σχετίζονται με τις διάφορες όψεις της κρίσης στην Ευρώπη και συνιστούν αναμφισβήτητες προκλήσεις για το Δικαστήριο».

Η οικονομική κρίση. Η πρώτη αφορά τις υποθέσεις που σχετίζονται ή σχετίζονταν, υπογράμμισε τον παρελθοντικό χρόνο, με την οικονομική κρίση, όπου το Δικαστήριο προσπάθησε να αποφύγει παρεμβάσεις μείζονος σημασίας σε εθνικές νομοθεσίες, αλλά ταυτόχρονα «ήταν σαφές προς τα κράτη ότι δεν μπορούσε να δεχτεί περιορισμούς δικαιωμάτων που ανάγονται στον πυρήνα της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ή που συνάπτονται προς την αρχή της απαγόρευσης των διακρίσεων».

Η τρομοκρατία. Η δεύτερη «ευαίσθητη πολιτικά» ομάδα υποθέσεων αφορά την τρομοκρατία. «Εδώ έχουμε πάμπολλες αιτήσεις είτε από τους ίδιους ή τους φερόμενους ως τρομοκράτες, από θύματα τρομοκρατίας είτε και από τρίτους, οι οποίοι ενδεχομένως θίγονται από αντιτρομοκρατικά μέτρα, όπως από παρακολουθήσεις τηλεφωνικών συνδιαλέξεων κινητών ή ηλεκτρονικών μηνυμάτων» λέει ο 59χρονος δικαστής με τη γνώση που απορρέει, έχοντας αναλάβει καθήκοντα στο ΕΔΔΑ από το 2011 και όντας αντιπρόεδρος τα τελευταία δύο χρόνια.

Ανεξάρτητη Δικαιοσύνη. Η τρίτη ομάδα με αρκετές εκκρεμείς υποθέσεις σχετίζεται με τη θεσμική κρίση και κυρίως με τα ζητήματα ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης. Ποιες χώρες αφορούν κυρίως; Τουρκία, Πολωνία, Ουγγαρία. Κατά τον έλληνα ακαδημαϊκό, σημαντικές υποθέσεις αφορούν ακόμη ένοπλες συρράξεις και κυρίως διακρατικές προσφυγές, όπως της Ουκρανίας κατά της Ρωσίας για την Κριμαία και την Ανατολική Ουκρανία.

Το Προσφυγικό. Αλλά και η προσφυγική και μεταναστευτική κρίση συνιστούν «αναμφισβήτητες προκλήσεις για το Δικαστήριο». Οι υποθέσεις είναι πολλές από αρκετές χώρες: Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία, Ουγγαρία. «Στην Ελλάδα υπάρχουν πολλές υποθέσεις που αφορούν κυρίως τα hotspots, δύο έχουν εκδοθεί ήδη, άλλες εκκρεμούν» τονίζει ο Σισιλιάνος. Εκτός από τις υποθέσεις που έχουν ήδη εκδικαστεί, η JR κατά Ελλάδος, η HA κατά Ελλάδος, και αφορούσαν το hotspot της Χίου, υπάρχουν υποθέσεις για τη Μόρια και άλλα hotspots που εκκρεμούν. Μια άλλη πρόσφατη απόφαση αφορά, ειδικότερα, εννέα ασυνόδευτα παιδιά. Ο Λίνος – Αλέξανδρος Σισιλιάνος αναφέρεται επίσης στην υπόθεση στο Φαρμακονήσι, η οποία επίσης εκκρεμεί. «Το Δικαστήριο λαμβάνει υπόψη τις δυσκολίες της ελληνικής κυβέρνησης, κάτι που αποτυπώνεται στις αποφάσεις του, συγχρόνως όμως εκπέμπει το μήνυμα ότι οι Αρχές θα πρέπει να δράσουν έτσι ώστε να περιφρουρήσουν τα θεμελιώδη δικαιώματα που προστατεύονται από την Ευρωπαϊκή Σύμβαση».

Αναπόφευκτα, σε μια προσπάθεια να διερευνήσω πού υπάρχουν προβλήματα σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη χώρα μας, τον ρωτώ ποιες άλλες κατηγορίες υποθέσεων θα αναδείκνυε ως προς την Ελλάδα. «Την οργάνωση του συστήματος απονομής της δικαιοσύνης, αναμφισβήτητα τα προσφυγικά, τις συνθήκες κράτησης στις φυλακές και σε άλλα συστήματα κράτησης, την απόφαση για τη σαρία του περασμένου Δεκεμβρίου» απαντά. Μάλιστα, δίνει αρκετή σημασία στην τελευταία αυτή υπόθεση, τη Μόλα Σαλί, την οποία χαρακτηρίζει ως «μείζονος σημασίας παρέμβαση του Δικαστηρίου στα τεκταινόμενα της χώρας, στο μέτρο που αφορά τη μουσουλμανική κοινότητα των 110.000 ελλήνων συμπολιτών μας». Πριν κλείσει την απάντησή του, προσθέτει επίσης τις υποθέσεις που αφορούν την ελευθερία έκφρασης όπως της Αλφα Δορυφορικής και την υπόθεση Καψής και Δανίκας.

Ομως, επιμένει πως, παρότι αναγνωρίζει ότι ως προς τον σεβασμό της Ευρωπαϊκής Σύμβασης η τάση στην Ελλάδα δείχνει βελτίωση, το μεγάλο πρόβλημα είναι οι υποθέσεις στο Μεταναστευτικό. «Θα πρέπει να είμαστε λίγο πιο αποφασιστικοί για το πώς χειριζόμαστε όλα αυτά τα ζητήματα και θα πρέπει ίσως να εμβαθύνουμε την πολιτική μας» συνιστά. Πάντως, όσον αφορά τα ανώτατα δικαστήρια, τον Αρειο Πάγο, το Συμβούλιο της Επικρατείας και το Ελεγκτικό Συνέδριο, θεωρεί ότι «είναι εξαιρετικοί συνομιλητές» του ΕΔΔΑ. «Κινούμαστε σε πορεία σύμπλευσης και υπάρχει πολύ καλός διάλογος» λέει. Παρότι η διαδικασία εκτέλεσης ορισμένων από τις αποφάσεις που έχει αναφέρει για την Ελλάδα δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, ο Λίνος – Αλέξανδρος Σισιλιάνος διαβεβαιώνει ότι «οι αποφάσεις του Δικαστηρίου δεν είναι απλά δεσμευτικές, αλλά η διπλωματική πίεση για συμμόρφωση προς αυτές είναι σημαντική, δυνάμει ασφυκτική, και δεν υπάρχει περίπτωση ένα κράτος να μη συμμορφωθεί τελικά».

Εχοντας διανύσει μια καριέρα που τον έχει φέρει σε καίριες διεθνώς θέσεις, παραξενεύεται όταν τον ρωτώ πώς επέλεξε το πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: «Η ερώτηση με πάει πίσω στα τέλη της δεκαετίας του ’80». Μου εξηγεί ότι ένα κομμάτι της διδακτορικής του διατριβής αφορούσε την προστασία των δικαιωμάτων, έπειτα μέσω του Ιδρύματος Μαραγκοπούλου ασχολήθηκε περισσότερο με τα δικαιώματα του ανθρώπου. Η συνέχεια περιγράφεται στο πλούσιο βιογραφικό του, αλλά περισσότερη σημασία έχει η δήλωσή του: «Είναι ένα αντικείμενο που αγαπώ, μου πάει πολύ και θεωρώ ότι είναι προσφορά στον άνθρωπο».

Ο στόχος. Τι θα επιδιώξει ως πρόεδρος του ΕΔΔΑ; Ως υπέρμαχος της εξελικτικής ερμηνείας της Σύμβασης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων θεωρεί ότι η ερμηνεία θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις σύγχρονες αντιλήψεις και συνθήκες ζωής. «Το Δικαστήριο πρέπει να μας πηγαίνει μπροστά, είναι μια μεγάλη ευθύνη. Τα βήματα πρέπει να είναι εξαιρετικά προσεκτικά, αλλά το κείμενο της Σύμβασης είναι ζωντανό και η νομολογία πρέπει να είναι προσανατολισμένη προς το παρόν και το μέλλον, όχι μόνο προς το παρελθόν» δηλώνει.