«Η αρχιτεκτονική είναι παιχνίδι συμβιβασμών»

Το γραφείο τους, σε έναν κάθετο δρόμο στον περιφερειακό του Λυκαβηττού, δείχνει στον επισκέπτη τη δυναμική των δύο αρχιτεκτόνων, οι οποίοι επέλεξαν τον δύσκολο συνδυασμό της συντροφικής και της επαγγελματικής πορείας. Η Μαρία Κοκκίνου και ο Ανδρέας Κούρκουλας έχουν εισπράξει βραβεία και διακρίσεις για τα έργα τους, δημόσια και ιδιωτικά, διατηρώντας μεταξύ τους έναν ανοιχτό διάλογο στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό τους. Εκείνος, παρορμητικός και ενθουσιώδης, μιλά για ιδέες και λύσεις. Εκείνη μπαίνει στη διαδικασία της ακρόασης, της αποκωδικοποίησης, προκειμένου να δώσει στα δικά του σχήματα τη ρεαλιστική εφαρμογή τους. Ανάμεσα στα γραφεία τους, ο Ντίνος, το καλόβολο λαμπραντόρ – μασκότ, περιφέρεται και εισπράττει χάδια από τους νεαρούς συνεργάτες, καθώς όλοι δουλεύουν πάνω στα πρότζεκτ της ομάδας. Οι αρχιτέκτονες του Μουσείου Μπενάκη της οδού Πειραιώς και πολλών άλλων κτιρίων επαγγελματικής χρήσης, ιδιωτικών κατοικιών, διαμόρφωσης δημόσιων χώρων εκφράζουν το ελεύθερο πνεύμα τους χτίζοντας αλλά και μιλώντας για πολιτική.

Ανδρέας Κούρκουλας: «Η αρχιτεκτονική συνοψίζεται σε μία εικόνα. Τα Χριστούγεννα με πήραν τηλέφωνο δύο φοιτητές μου ότι είναι στην Ελλάδα. Υστερα από δέκα χρόνια που τελείωσαν το Πολυτεχνείο και τις σπουδές τους στο εξωτερικό έμειναν έξω και δουλεύουν σε αρχιτεκτονικές δουλειές, στην Αγγλία ο ένας και στις Βρυξέλλες ο άλλος. Μου έλεγαν λοιπόν ότι από το τμήμα τους, από τους 180, οι 120 είναι στο εξωτερικό, δουλεύουν, είναι καλά αμειβόμενοι και δεν έχουν προοπτική να γυρίσουν πίσω. Δηλαδή φεύγουν από τα παράθυρα. Για φαντάσου να επέστρεφαν έπειτα από δέκα χρόνια έμπειροι νέοι αρχιτέκτονες στην Ελλάδα, πόσο διαφορετική θα ήταν η κατάσταση που τώρα μιλάμε για drain brain».

Μαρία Κοκκίνου: «Εχουμε βέβαια το πρόβλημα της υπερπληθώρας αρχιτεκτόνων. Ως σπουδή είναι παρά πολύ ωραία, πολύς κόσμος σπουδάζει αρχιτεκτονική. Ακόμα και στην κρίση να μην ήμασταν, ο αριθμός που παράγεται ή σπουδάζουν στο εξωτερικό είναι μεγάλος. Η Ελλάδα δεν μπορεί να τους απορροφήσει. Αυτό είναι δεδομένο. Θα είχαμε εξαγωγή σίγουρα».

Ο τουρισμός προξενεί την αναζωογόνηση της αρχιτεκτονικής;

Μ.Κ.: «Μα ούτε και σε αυτό υπάρχει πολιτική από το κράτος. Τόσα ξενοδοχεία που ετοιμάζονται ξαφνικά στην Αθήνα, θεωρεί κανείς ότι ο τουρισμός θα κρατηθεί σε άνοδο τόσα χρόνια έτσι, απρογραμμάτιστα; Μπορεί αυτή η παραγωγή να καλύψει σε βάθος χρόνου την ανάπτυξη του τουρισμού; Δεν έχουμε ακούσει πουθενά να έχει γίνει τέτοια συζήτηση. Για παράδειγμα, στο Airbnb δεν υπάρχει πολιτική που να βάζει όρια σε ποσοστά ανά περιοχές. Με την έξαρση του μοντέλου βραχυχρόνιας μίσθωσης οι Αθηναίοι δεν μπορούν να βρουν να νοικιάσουν στο κέντρο της πόλης. Εκκενώνονται οι γειτονιές από τους κατοίκους και είναι οι περαστικοί εκείνοι που διαμένουν στο κέντρο».

Α.Κ.: «Διότι είναι τόσο απελπισμένη η κοινωνία, που αυτήν τη στιγμή ο τουρισμός και το Airbnb κινούν την οικονομία και την αρχιτεκτονική. Και αυτό γίνεται ανεξέλεγκτα. Δεν υπήρξε ποτέ πολιτική. Αλλά και στον νησιωτικό τουρισμό, το ίδιο. Τα νησιά δεν είναι μια γενική εικόνα. Πιο συγκεκριμένα, στη Μύκονο πρέπει να ξέρω τι κάνω και έως ποιο όριο χτίζω. Υπάρχουν και τα νησιά με άλλη φάση ανάπτυξης και προοπτικής. Η Τζια, η Δήλος, η Μήλος και η Μύκονος δεν είναι το ίδιο. Αυτή η συζήτηση θα έπρεπε να έχει γίνει πριν από πολλά χρόνια. Η Μήλος, μετά την ανάδειξή της και από τα διεθνή περιοδικά, όπως το “Traveller” που την παρουσίασε ως τον πιο δημοφιλή προορισμό για παραθερισμό, αρχίζει να μπαίνει στον στόχο των τουριστών. Στη Μύκονο έχουμε φτάσει στο σημείο να θεωρούμε ότι δεν είναι τρελό να σχεδιάσουμε και να χτίσουμε ουρανοξύστη. Ομως αυτό θέλουμε και για τη Μήλο; Τι θέλεις σε πενήντα χρόνια να είναι το συγκεκριμένο νησί; Μήπως να είναι το μοντέλο ενός άλλου, ίσως εναλλακτικού τουρισμού, επειδή έχει ιδιομορφία τοπίου; Ναι, ας το κάνουμε με στοχευμένη πολιτική και να έχουμε ανάπτυξη πάνω σε αυτό το μοντέλο. Αλλωστε κάποιος πηγαίνει εκεί για να ξεφύγει από αυτό που ήδη έχουν να προσφέρουν ο τόπος και η ζωή της Μυκόνου. Υπάρχουν πολλοί δρόμοι για να κάνεις αναπτύξεις. Ομως, για να μην γκρινιάζουμε, αποφύγαμε στον τουρισμό τη μεγάλη καταστροφή της Ισπανίας».

Μ.Κ.: «Λόγω αρχαιολογίας. Με την εμμονή τους για ορισμένα πράγματα, οι αρχαιολόγοι προσπαθούν να προστατεύσουν περιοχές. Επαιξαν κατενάτσιο, χωρίς ωστόσο το κράτος να μπορεί να αποζημιώσει τους ιδιώτες στων οποίων τα οικόπεδα βρίσκονταν αρχαία».

Α.Κ.: «Οι παραλίες σώθηκαν και λόγω των rooms to let. Οι μικροϊδιοκτήτες ανταποκρίθηκαν στις πιέσεις του τουρισμού με τα μικρά τους οικήματα και αποφύγαμε μια στρατηγική μεγάλων επενδύσεων που θα διέλυε τις παραλίες. Βέβαια έγινε τυχαία, επειδή είμαστε αυτοί που είμαστε. Τώρα όμως αλλάζει, επειδή η Ελλάδα έχει μπει στο στόχαστρο των μεγάλων τουριστικών επενδύσεων».

Τα μεγάλα επιχειρηματικά σχέδια αφήνουν ελευθερία στην αρχιτεκτονική έμπνευση;

Α.Κ.: «Η αρχιτεκτονική είναι παιχνίδι σοβαρών συμβιβασμών, όπου παίζονται μεγάλα χρηματικά ποσά. Λαμβάνεις λοιπόν υπόψη τις οικονομικές, κοινωνικές παραμέτρους και το πρόβλημα είναι μέσα σε αυτές τις παραμέτρους πώς μπορείς να γίνεσαι δημιουργικός. Σε αυτόν τον “οικονομικό – κοινωνικό κορσέ” καλείσαι να κάνεις κάτι».

Μ.Κ.: «Οπως σε ένα κτίριο του μοντερνισμού που εξυπηρετούσε τον γραφειοκρατικό μηχανισμό, σου ζητείται να το μετατρέψεις σε κτίριο απόλαυσης. Πάνω σε αυτό δουλεύουμε για ένα ξενοδοχείο στην Ομόνοια για να βρούμε λύσεις. Μήνες δουλεύαμε τις όψεις, με πολλές συζητήσεις μπρος – πίσω με τους ιδιοκτήτες, αλλά βρήκαμε τον τρόπο και αποκτά μια κινητικότητα για να μην είναι όμοιο παντού στον όγκο του το κτίριο. Η όψη του αρχίζει να ζωντανεύει».

Α.Κ.: «Η Ομόνοια είναι η πλατεία των πλατειών της πόλης και όλο το κτιριακό της όριο γύρω γύρω δεν είναι μια συγχρονία. Δεν σχεδιάστηκε ως μια διαδικασία συγκεκριμένη, είναι ένα δειγματολόγιο αρχιτεκτονικής. Στην περιοχή αυτή τώρα γίνονται πολλά ξενοδοχεία και έχει ενδιαφέρον να δούμε πώς αυτός ο κτιριακός όγκος θα ανανεωθεί για να σηματοδοτήσει μια καινούργια αρχή για την πόλη».

Μ.Κ.: «Θα υπάρξει εκ των πραγμάτων μια αναζωογόνηση, οπότε περιμένουμε αυτό το τμήμα να επιστραφεί στους κατοίκους της πόλης και να μη θεωρείται μόνο τουριστικό αξιοθέατο. Και με την ύπαρξη της αγοράς η Ομόνοια θα παραμείνει ζωντανός χώρος και όχι “μουσείο – αξιοθέατο”. Βέβαια το κράτος μετά τη δεκαετία του ’60 έχει ξεχάσει τον ρόλο που μπορεί να παίξει στην προώθηση καλής αρχιτεκτονικής. Δεν υπάρχει τα τελευταία χρόνια κανένα καλό δημόσιο κτίριο. Η δημόσια αρχιτεκτονική μπορεί να παίξει και τον ρόλο εκπαίδευσης του κόσμου. Μόλις πρόσφατα λοιπόν συνειδητοποίησα ότι ο Κωνσταντίνος Καραμανλής ήταν ο τελευταίος έλληνας πολιτικός με όραμα, ανοιχτόμυαλος, που τον ενδιέφερε η αρχιτεκτονική. Βλέπουμε τα έργα της πολιτικής του: το Χίλτον, τις παραλίες της Αττικής. Εκείνος έβαλε στον ΕΟΤ τον Αρη Κωνσταντινίδη, τον πιο σημαντικό αρχιτέκτονα εκείνης της εποχής. Ο οποίος ανέλαβε το πρόγραμμα των Ξενία και ανέθετε και σε άλλους αρχιτέκτονες με δικά του κριτήρια. Σήμερα δεν υπάρχουν αυτά τα κριτήρια».

Α.Κ.: «Και τα έργα διαμόρφωσης γύρω από την Ακρόπολη του Δημήτρη Πικιώνη εκείνη την περίοδο συντελέστηκαν. Οπότε βλέπουμε σήμερα το όραμα του πολιτικού για την πόλη του. Επέλεξε τους πιο άξιους αρχιτέκτονες, όχι τους κουμπάρους του. Ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν τόσο λαϊκιστής, που δεν είχε κανένα όραμα ότι κάποια κτίρια θα μπορούσαν να συμβολίζουν κάτι. Η ιδέα ότι η χώρα επρόκειτο να είναι μέλος της Ευρώπης και ότι θα έπρεπε να συμβολίζεται από αρχιτεκτονικά κτίρια δεν του ήταν απαραίτητη».

Μ.Κ.: «Ο Ανδρέας Παπανδρέου λάνσαρε το μοντέλο του πακέτου: ο αρχιτέκτονας ήταν υπάλληλος του κατασκευαστή. Αρα η λογική ήταν στον τρόπο με τον οποίο η κατασκευή θα ήταν οικονομική και όχι εμβληματική. Ο Φρανσουά Μιτεράν, ο φίλος του, ήταν ακριβώς το αντίθετο. Πίστευε ότι με το Μπομπούρ και την Πυραμίδα του Λούβρου η Γαλλία μπορούσε να κυριαρχήσει στον πολιτισμό διεθνώς».

Α.Κ.: «Η κοινωνία πέρασε μια φάση όπου η αρχιτεκτονική δεν της ήταν απαραίτητη. Και στη δημιουργία του Μουσείου Ακρόπολης είδαμε την καταγγελία του ΣΥΡΙΖΑ, όπου ο νυν Πρωθυπουργός πρωτοστατούσε στις διαδηλώσεις τότε για να σταματήσουν την κατασκευή του νέου μουσείου. Οι αρχιτεκτονικοί διαγωνισμοί τα τελευταία χρόνια είναι ένας μηχανισμός που με ελάχιστες εξαιρέσεις δεν παράγει αρχιτεκτονικά έργα αξιώσεων».

Οι συνομιλητές συνέχιζαν στον συντονισμένο ρυθμό τους τη συζήτηση. Ο τρόπος που ο ένας συμπλήρωνε τη φράση και τη σκέψη του άλλου ήταν υποδειγματικός. Η Μαρία Κοκκίνου εξήγησε πως στην Ελλάδα η έννοια της κριτικής στην αρχιτεκτονική είναι αρνητική διαδικασία, με τον φόβο ότι όποιος αρθρογραφήσει θα χάσει δουλειές. Ενώ ο Ανδρέας Κούρκουλας συμπλήρωνε πως σε συνθήκες παγκοσμιοποίησης, όπου αρχίζει να μπαίνει το θέμα ισορροπίας του τοπικού με το διεθνές, «εμείς δεν φτιάχνουμε τις συνθήκες ένταξης της ελληνικής αρχιτεκτονικής στη διεθνή αγορά. Οι έλληνες αρχιτέκτονες της νέας γενιάς της ευημερίας βρίσκονται στο εξωτερικό και καταξιώνονται. Ομως η χώρα δεν μπορεί να τους εντάξει στο παιχνίδι, αφού δεν έχει όραμα, δεν υπάρχει σύστημα αξιοκρατικής επιλογής». Υστερα εκείνη του επισήμανε πως θα πρέπει να υπάρχει δυνατότητα κινητικότητας και με εκδόσεις, άρθρα, προσκλήσεις αρχιτεκτόνων από το εξωτερικό για διαλέξεις. «Ακόμα και μέσω Ιντερνετ, χωρίς μεγάλο κόστος, θα μπορούσαμε να διαχειριστούμε αυτή την εξωστρέφεια που τόσο τη χρειάζεται η ελληνική αρχιτεκτονική σήμερα». Στη συνέχεια, ο Ντίνος πέρασε ανάμεσά τους, έτριψε τη μουσούδα του και οι δυο τους σηκώθηκαν αυτόματα από τις καρέκλες τους. Το διάλειμμά τους για καφέ είχε τελειώσει.