Θηρευτές και θηράματα

Η αρχετυπική ιστορία, όπως την έχει διασώσει/μεταποιήσει ο Ηρόδοτος, είναι πασίγνωστη και στο διάβα του χρόνου έχουμε παρακολουθήσει να επαναλαμβάνονται αναρίθμητες παραλλαγές της, χωρίς να αλλοιώνεται το μεδούλι της. Ο Κροίσος, ο τελευταίος βασιλιάς της Λυδίας, ονομαστός σε όλον τον αρχαίο κόσμο για τις κατακτήσεις του και τα αμύθητα πλούτη του, ζήτησε αυτάρεσκα από τον Σόλωνα να του κατονομάσει τον πιο ευτυχισμένο άνθρωπο της υφηλίου. Η απόκριση του Σόλωνα καθιερώθηκε έκτοτε ως διαχρονικό μότο του σκεπτικισμού: «Μηδένα προ του τέλους μακάριζε». Οταν αργότερα ο Κροίσος έχασε τα πάντα από τους Πέρσες – το βασίλειό του, τα πλούτη του, την ελευθερία του – και λίγο πριν πέσει στην πυρά, θυμήθηκε τα προφητικά λόγια του αθηναίου νομοθέτη.

Είναι πράγματι δύσκολο, αν όχι αδύνατο, να νιώσεις μέθεξη για τη μοίρα των δυστυχισμένων, όταν βρίσκεσαι στον κολοφώνα της δύναμής σου – πόσω μάλλον όταν, για τη δική τους τύχη, ευθύνεσαι εσύ ο ίδιος προσωπικά. Μπορεί ο θηρευτής να μπει στο πετσί του θηράματος; Δεν μπορεί. Ωστόσο, αλήθεια είναι πως και ο πιο ανάλγητος θηρευτής, έστω και μόνο στους νυχτερινούς του εφιάλτες, ονειρεύεται τον εαυτό του ως θήραμα και ξυπνητός πια, εάν δεν είναι εντελώς ηλίθιος, λαμβάνει κάποια στοιχειώδη προληπτικά μέτρα. Είναι γνωστό πλέον από διάφορες γραπτές και προφορικές μαρτυρίες ναζιστών αξιωματούχων – κυρίως κρατουμένων των Συμμάχων μετά τον πόλεμο – ότι η κτηνωδία που υπαγόρευε την εξολόθρευση ακόμη και νηπίων είχε μια νοσηρή ορθολογική εξήγηση, πέρα από την παρανοϊκή φιλοδοξία για απαλλαγή από το «μολυσμένο» αίμα των «υπανθρώπων»: ξαλάφρωνε τους θηρευτές από την υποχρέωση να οργανώσουν ένα απέραντο κοινωνικό δίκτυο ανατροφής, εκπαίδευσης και προστασίας των ορφανών – σαν να λέμε, ένα πανευρωπαϊκό ΠΙΚΠΑ – και, πρωτίστως, διέλυε τους φόβους τους ότι (με δικά τους έξοδα, για φαντάσου!) θα γαλουχούσαν μια νέα γενιά ρεβανσιστών που, αργά ή γρήγορα, θα ζητούσε να πάρει πίσω το αίμα των γονιών της.

Τα πράγματα, φευ, δεν πήγαν σύμφωνα με το σχέδιο. Το Τρίτο Ράιχ κράτησε μόλις δώδεκα χρόνια και όχι χίλια, όπως προέβλεπε ο Αδόλφος, σύμφωνα με τους… μετριοπαθείς του υπολογισμούς. Από αυτά τα δώδεκα, μονάχα τα τέσσερα τελευταία η εξολόθρευση των «υπανθρώπων» πήρε συστηματικό -βιομηχανικό, θα λέγαμε – χαρακτήρα. Παρότι οι ναζιστές πρόλαβαν κι εξόντωσαν εκατομμύρια, δεν ήταν λίγοι εκείνοι που κατάφεραν να βγουν ζωντανοί από την κόλαση των στρατοπέδων. Ακόμη περισσότερα ήταν τα παιδιά τους, καθώς και τα παιδιά των παιδιών τους. Η συντριπτική πλειοψηφία των επιζώντων και των απογόνων τους δεν θέλησαν παρά να γυρίσουν σελίδα και να επουλώσουν τις πληγές τους (ανάμεσά τους δεν απουσίαζαν κι εκείνοι που υπέφεραν ισοβίως από τύψεις, μόνο και μόνο επειδή… επέζησαν). Υπήρξαν όμως και κάποιοι που μεταμορφώθηκαν από θηράματα σε θηρευτές. Εθεσαν ως ιερή αποστολή της υπόλοιπης ζωής τους να κυνηγήσουν, να ξετρυπώσουν και να στείλουν στη δικαιοσύνη τους εγκληματίες πολέμου (κάποιοι, ακόμη λιγότεροι, απένειμαν δικαιοσύνη αυτοπροσώπως). Το πιο περιώνυμο θήραμα που μεταλλάχτηκε σε θηρευτή ήταν ο αυστριακής καταγωγής εβραίος συγγραφέας Σιμόν Βίζενταλ (1908-2005)· επέζησε του Μαουτχάουζεν κι έζησε υπερβολικά πολύ – σχεδόν έναν αιώνα – ώστε να ενσαρκώσει τη νέμεση για τους χθεσινούς θηρευτές του. Αλλοι κυνηγοί, λιγότερο διάσημοι, δεν είχαν να αφηγηθούν λιγότερο συναρπαστικές ιστορίες αντιστροφής των ρόλων. Υπάρχουν ήδη πάμπολλοι τίτλοι στη διεθνή βιβλιογραφία. Στα ελληνικά σταχυολογούμε, από τους σχετικά πιο πρόσφατους τίτλους, τους «Ναζί της διπλανής πόρτας – Πώς η Αμερική έγινε ο ασφαλής παράδεισος των χιτλερικών» του Ερικ Λίχτμπαου (Ποταμός, 2016) και τους «Κυνηγούς των Ναζί – Η καταδίωξη των εγκληματιών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου» του Αντριου Ναγκόρσκι (Μεταίχμιο, 2016).

Επιτρέψτε μου να σταθώ σε μια σπαρακτική μαρτυρία από πρώτο χέρι, που μπορεί να διαβαστεί και ως ιδιότυπο θεατρικό αναλόγιο με δύο αφηγητές εναλλασσόμενους, τα «Απομνημονεύματα – Κυνηγώντας τους Ναζί» των Μπεάτε και Σερζ Κλάρσφελντ (Καπόν, 2016). Το θρυλικό ζεύγος Κλάρσφελντ, τόσο στην ιδιωτική του ζωή όσο και στη δημόσια καταδίωξη των εγκληματιών πολέμου, λειτούργησε ως ένα υποδειγματικό σύστημα συγκοινωνούντων δοχείων. Εκείνη, η Μπεάτε, ως Γερμανίδα και κόρη ενός στρατιώτη της Βέρμαχτ, μπορούσε να έχει άνετη πρόσβαση (στην αρχή τουλάχιστον, όταν δεν είχε γίνει ακόμη ευρέως γνωστή για την ακτιβιστική της δράση) σε χώρους, πρόσωπα και αρχεία όπου η πρόσβαση του συζύγου της ήταν απαγορευμένη. Εκείνος, ο Σερζ, ως Γάλλος ρουμανικής καταγωγής, γιος ενός Εβραίου που εκτοπίστηκε στο Αουσβιτς και δεν γύρισε ποτέ, ορκίστηκε να μην αφήσει ποτέ να σβήσει η μνήμη των αναρίθμητων θηραμάτων, ακόμη και σε μια κοινωνία – όπως η εφησυχασμένη δυτικοευρωπαϊκή κοινωνία των sixties και των seventies – που δεν έδειχνε ιδιαίτερα πρόθυμη να ανοίξει πάλι τους παλιούς λογαριασμούς. Η Μπεάτε και ο Σερζ παντρεύτηκαν το 1963 και σχεδόν αμέσως έπεσαν με τα μούτρα στο κυνήγι.

«Κάθε εκστρατεία μου είναι σαν να διασχίζω την έρημο», σημειώνει η Μπεάτε. «Δεν ξέρω αν θα καταλήξει, φοβάμαι την αποτυχία και ξέρω πως θα υποφέρω αν δεν έχω αποτέλεσμα. Τόσα άχρηστα διαβήματα, τόσες ώρες βαρετής σύνταξης απαραίτητων σημειώσεων, μάταιων τηλεφωνημάτων, τακτοποίησης φακέλων, επιστολών που πρέπει να γραφτούν, εγγράφων που πρέπει να φωτοτυπηθούν και να αρχειοθετηθούν! Κι ύστερα είναι η οργάνωση της δράσης: οι μακρές συζητήσεις με τον Σερζ, όπου συχνά τσακωνόμαστε με πάθος, εκείνος διαθέτει περισσότερη φαντασία, εγώ είμαι πιο ρεαλίστρια». Η δυσκολία που αντιμετωπίζουν οι Κλάρσφελντ έγκειται, όχι μόνο στο γεγονός ότι ορισμένοι εγκληματίες πολέμου – όπως ο Κλάους Μπάρμπι, ο «Χασάπης της Λυών» – έχουν απαλλαγεί από τα γερμανικά δικαστήρια, ενόσω για τα ίδια εγκλήματα, στις χώρες όπου έδρασαν, έχουν καταδικαστεί ερήμην εις θάνατον, αλλά κι επειδή είναι πλήρως ενσωματωμένοι στις τοπικές τους κοινωνίες -κάποιοι, μάλιστα, ως επιτυχημένοι επιχειρηματίες – λες και δεν εγκλημάτησαν ποτέ. Η Μπεάτε και ο Σερζ οφείλουν να πετύχουν τον ιδανικό συνδυασμό πρόκλησης και προσοχής: αφενός να υποχρεώσουν τους εγκληματίες να «βγουν απ’ τη σκιά» και ο προβολέας της κοινής γνώμης να «πέσει πάνω τους», αφετέρου να «μην το σκάσουν από τη Γερμανία πριν κινηθεί η διαδικασία εναντίον τους». Ισορροπία για δεινούς ακροβάτες. Οι Κλάρσφελντ θα μετέλθουν όλων των μέσων, στα όρια της νομιμότητας – και μια ιδέα πιο εκεί: ο αμετανόητος γερμανός καγκελάριος Γκέοργκ Κίζινγκερ θα φάει ένα χαστούκι από την Μπεάτε σε δημόσια συζήτηση, ο Μπάρμπι, ο Λίσκα και ο Χάγκεν θα βρεθούν με πολυετείς καθείρξεις στην καμπούρα τους, ο Βαλντχάιμ θα εξοστρακιστεί από την πολιτική ζωή… Ετοιμοι να πληρώσουν κάθε τίμημα, μα προπαντός: το τίμημα στη μνήμη.