Η πρώτη καταγεγραμμένη περίπτωση οστέινης οδοντικής γέφυρας που έχει βρεθεί ποτέ στην Πορτογαλία παρουσιάστηκε στο επιστημονικό περιοδικό International Journal of Osteoarchaeology από την ερευνήτρια Steffi Vassallo και τους συνεργάτες της. Το εύρημα, που χρονολογείται στον 19ο αιώνα, εκτιμάται ότι είχε κυρίως αισθητική και όχι λειτουργική χρήση.
Η εξέλιξη της οδοντιατρικής
Οι οδοντικές γέφυρες, δηλαδή οι μη αφαιρούμενες οδοντικές αποκαταστάσεις, αποτελούν σημαντική πηγή πληροφοριών για την ιστορία και την εξέλιξη της στοματικής υγείας. Παράλληλα, μαρτυρούν το επίπεδο δεξιοτεχνίας, το κοινωνικό κύρος αλλά και την οικονομική δυνατότητα όσων τις κατασκεύαζαν και τις φορούσαν.
Η συγκεκριμένη οστέινη γέφυρα εντοπίστηκε κατά την ανάλυση ταφικών καταλοίπων στο κοιμητήριο του νοσοκομείου του Τάγματος της Παναγίας του Κάρμο, στην πόλη του Πόρτο.
Μέχρι σήμερα, ελάχιστες άλλες οδοντικές προσθετικές συσκευές έχουν εντοπιστεί στην Πορτογαλία. Ανάμεσά τους περιλαμβάνεται μια συρμάτινη σύνδεση δοντιών του 15ου αιώνα, μια γέφυρα από ελεφαντόδοντο του 16ου-17ου αιώνα και διάφορες στεφάνες και οδοντοστοιχίες του 19ου και 20ού αιώνα, όταν η πορτογαλική οδοντιατρική άρχισε να αποκτά θεσμική μορφή.
Η ανάλυση των καταλοίπων έδειξε ότι ανήκαν σε ενήλικη γυναίκα που έζησε μεταξύ 1801 και 1831. Παρότι τα οστά κάτω από το κρανίο διατηρήθηκαν σε καλή κατάσταση, μεγάλο μέρος του προσώπου και της κάτω γνάθου έλειπε. Η άνω γνάθος εμφάνιζε σοβαρή απώλεια δοντιών πριν τον θάνατο, με τα φατνία να έχουν αρχίσει να επουλώνονται.
Όπως σημείωσαν η Ms. Vassallo και η Dr. Francisca Alves Cardoso, “η βιοανθρωπολογική ανάλυση δεν αποκάλυψε ενδείξεις για την αιτία θανάτου, ούτε στοιχεία που να συνδέουν την οδοντική πάθηση με αυτήν.”
Η ανακάλυψη της οστέινης γέφυρας
Από τον τάφο ανασύρθηκε μια μεγάλη οδοντική γέφυρα σε σκούρο καφέ-μπεζ χρώμα, διαστάσεων 24 x 6 x 12 χιλιοστών. Η γέφυρα εξετάστηκε μέσω μικρο-αξονικής τομογραφίας (micro-CT), περίθλασης ακτίνων Χ και ανάλυσης Zooarchaeology by Mass Spectrometry (ZooMS), προκειμένου να καθοριστεί η μικροδομή και η σύνθεση του υλικού.
Το αντικείμενο είχε σχήμα τριών U-μορφών “δοντιών” με διπλές οπές στα άκρα, πιθανότατα για την τοποθέτηση σύρματος ή νήματος στερέωσης. Η μικρο-αξονική τομογραφία αποκάλυψε έναν κυβικό σχηματισμό στη δεξιά άνω γωνία της γέφυρας.
Η ανάλυση ακτίνων Χ έδειξε ότι το υλικό ήταν μολύβδου, ένα ιδιαίτερα τοξικό μέταλλο, χωρίς ωστόσο να υπάρχουν ενδείξεις για επιπτώσεις στην υγεία του ατόμου. Πιθανόν χρησιμοποιήθηκε για ενίσχυση ή σταθεροποίηση των οπών της γέφυρας.
Προέλευση και κοινωνική διάσταση
Η ανάλυση ZooMS αποκάλυψε ότι το οστό προερχόταν από ζώο της οικογένειας Bovidae, όπως βοοειδές ή βίσωνας. Ωστόσο, λόγω των ιστορικών δεσμών της Πορτογαλίας με την Αφρική, δεν αποκλείεται να προήλθε από αφρικανικό αντιλόπη.
Όπως ανέφεραν οι ερευνήτριες, “δεν εντοπίσαμε αναφορές σε παρόμοιες συσκευές στην πορτογαλική ιατρική βιβλιογραφία, αν και βρήκαμε αντίστοιχα παραδείγματα από χρυσό. Δεδομένου του υψηλού κόστους της οδοντιατρικής φροντίδας τότε, θεωρούμε ότι το άτομο ανήκε σε ανώτερη κοινωνικοοικονομική τάξη.”
Η γέφυρα ενδέχεται να τοποθετήθηκε είτε πάνω από τους κάτω δεξιούς τομείς και κυνόδοντες, είτε ως προσθετικό υποκατάστατο ελλειπόντων δοντιών. Ωστόσο, η λεπτή της δομή καθιστά αμφίβολη τη λειτουργικότητά της ως μέσου μάσησης. Πιθανότερα εξυπηρετούσε αισθητικούς σκοπούς, καλύπτοντας αποχρωματισμούς ή φθορές.
Το ερευνητικό πλαίσιο BeFRAIL
Η μελέτη εντάσσεται στο ευρύτερο πρόγραμμα BeFRAIL, το οποίο αξιοποιεί διεπιστημονικές μεθόδους για τη μελέτη της ανθρώπινης ευαλωτότητας στον 19ο αιώνα στο Πόρτο. Στόχος του είναι η ολιστική αξιολόγηση της ανθρώπινης υγείας μέσα από αρχαιολογικά ευρήματα που σχετίζονται με το Τάγμα της Παναγίας του Κάρμο.
Οι χώροι αυτοί λειτούργησαν μεταξύ 1801 και 1869, μια περίοδο που χαρακτηρίστηκε από πολέμους και επιδημίες χολέρας. Η συγκεκριμένη εργασία τεκμηριώνει την πρώτη οστέινη οδοντική γέφυρα στην πορτογαλική αρχαιολογία, συμβάλλοντας στην κατανόηση της εξέλιξης της οδοντιατρικής και των τρόπων με τους οποίους οι άνθρωποι αντιμετώπιζαν τα προβλήματα στοματικής υγείας στο παρελθόν.
