Στρατηγική αυτονομία ή γεωπολιτική εξάρτηση; Το μεγάλο στοίχημα της Ευρώπης

Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται μπροστά σε μία από τις πιο κρίσιμες καμπές της σύγχρονης ιστορίας της και η συνάντηση της προέδρου της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, με τον Γερμανό καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς στο Άαχεν αποτύπωσε με σαφήνεια τις μεγάλες προκλήσεις που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη.

Πίσω από τις διπλωματικές δηλώσεις περί «ανταγωνιστικότητας» και «συνεργασίας» κρύβεται η αγωνία των ευρωπαϊκών ηγεσιών για το πώς η Ευρώπη θα μπορέσει να παραμείνει οικονομικά ισχυρή και γεωπολιτικά σταθερή σε έναν κόσμο που αλλάζει βίαια.

Η συγκυρία δεν είναι τυχαία. Η Ευρώπη βρίσκεται ταυτόχρονα αντιμέτωπη με την οικονομική πίεση από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα, τον συνεχιζόμενο πόλεμο στην Ουκρανία, την αποσταθεροποίηση στη Μέση Ανατολή, την ενεργειακή αβεβαιότητα και την αυξανόμενη ανάγκη στρατηγικής αυτονομίας. Το γεγονός ότι η φον ντερ Λάιεν και ο Μερτς επέλεξαν να δώσουν έμφαση τόσο στην οικονομική ανταγωνιστικότητα όσο και στις γεωπολιτικές κρίσεις δείχνει ότι για την Ευρώπη τα δύο ζητήματα συνδέονται πλέον άμεσα.

Η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα εξελίσσεται σε υπαρξιακό ζήτημα για την ΕΕ. Τα τελευταία χρόνια η Ευρώπη βλέπει τις Ηνωμένες Πολιτείες να προσελκύουν τεράστιες επενδύσεις μέσω επιθετικών βιομηχανικών πολιτικών και κρατικών επιδοτήσεων, ενώ η Κίνα συνεχίζει να ενισχύει τη βιομηχανική και τεχνολογική της ισχύ. Πολλοί ευρωπαίοι ηγέτες φοβούνται ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να μείνει πίσω σε κρίσιμους τομείς όπως η τεχνητή νοημοσύνη, οι πράσινες τεχνολογίες, οι ημιαγωγοί και η βιομηχανική παραγωγή.

Η φράση της φον ντερ Λάιεν ότι η Ευρώπη χρειάζεται «ταχύτητα και γρήγορες διευκολύνσεις» για τις επιχειρήσεις αντικατοπτρίζει ακριβώς αυτή την αγωνία. Στις Βρυξέλλες ενισχύεται ολοένα περισσότερο η άποψη ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει να κινηθεί ταχύτερα, να μειώσει τη γραφειοκρατία και να επιτρέψει πιο ευέλικτες επενδύσεις ώστε να μη χάσει τη μάχη της παγκόσμιας οικονομικής ισχύος.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο ρόλος της Γερμανίας παραμένει κομβικός. Παρά τις οικονομικές δυσκολίες που αντιμετώπισε τα τελευταία χρόνια, η γερμανική οικονομία εξακολουθεί να αποτελεί τον βασικό βιομηχανικό πυλώνα της Ευρώπης. Η ανάδειξη του Φρίντριχ Μερτς στην καγκελαρία συνοδεύεται από προσδοκίες για μια πιο επιθετική οικονομική στρατηγική και για ενίσχυση της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας απέναντι στις μεγάλες παγκόσμιες δυνάμεις.

Την ίδια στιγμή όμως, η γεωπολιτική πίεση αυξάνεται δραματικά. Ο πόλεμος στην Ουκρανία εξακολουθεί να διαμορφώνει ολόκληρη την ευρωπαϊκή στρατηγική ατζέντα. Οι νέες ρωσικές επιθέσεις με drones και πυραύλους υπενθυμίζουν ότι η σύγκρουση όχι μόνο συνεχίζεται αλλά αποκτά όλο και πιο μακροχρόνιο χαρακτήρα. Η Ευρώπη καλείται να διαχειριστεί τεράστιο οικονομικό, στρατιωτικό και πολιτικό κόστος, ενώ παράλληλα προσπαθεί να διατηρήσει την ενότητα των κρατών-μελών.

Η κατάσταση στη Μέση Ανατολή προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο αβεβαιότητας. Η ένταση στην περιοχή επηρεάζει άμεσα τις ενεργειακές αγορές, τις θαλάσσιες μεταφορές, τις μεταναστευτικές ροές και τη συνολική γεωπολιτική σταθερότητα. Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται συχνά σε δύσκολη θέση, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στις στρατηγικές της σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες, τις εσωτερικές πολιτικές διαφωνίες και τις διεθνείς πιέσεις.

Η συνάντηση στο Άαχεν είχε και ισχυρό συμβολισμό. Η τελετή απονομής του βραβείου Καρλομάγνου στον Μάριο Ντράγκι επανέφερε στο προσκήνιο τη μνήμη της μεγάλης κρίσης του ευρώ και της περιόδου όπου η ίδια η συνοχή της Ευρωζώνης βρέθηκε υπό αμφισβήτηση. Ο Ντράγκι εξακολουθεί να συμβολίζει για πολλούς Ευρωπαίους την αποφασιστική παρέμβαση που απέτρεψε τη διάλυση της νομισματικής ένωσης.

Σήμερα όμως οι προκλήσεις είναι ακόμη πιο σύνθετες. Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει μόνο οικονομικές ανισορροπίες, αλλά ένα ταυτόχρονο μείγμα γεωπολιτικής, ενεργειακής, βιομηχανικής και τεχνολογικής πίεσης. Η ανάγκη για στρατηγική αυτονομία γίνεται ολοένα πιο έντονη, ιδιαίτερα μετά τις εμπειρίες της πανδημίας, της ενεργειακής κρίσης και του πολέμου στην Ουκρανία.

Πίσω από τις δημόσιες δηλώσεις αισιοδοξίας, στις Βρυξέλλες υπάρχει διάχυτος φόβος ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να εγκλωβιστεί ανάμεσα στις υπερδυνάμεις χωρίς σαφή στρατηγική κατεύθυνση. Η συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα δεν αφορά πλέον μόνο την οικονομία. Αφορά την ίδια την ικανότητα της Ευρώπης να διατηρήσει πολιτική επιρροή, κοινωνική σταθερότητα και στρατηγική ανεξαρτησία.

Το επόμενο διάστημα θεωρείται κρίσιμο. Η νέα ευρωπαϊκή πολιτική ηγεσία καλείται να αποφασίσει αν η Ένωση θα κινηθεί προς βαθύτερη οικονομική και στρατηγική ενοποίηση ή αν θα συνεχίσει να λειτουργεί με αργούς συμβιβασμούς που συχνά καθυστερούν τις αποφάσεις. Το μόνο βέβαιο είναι ότι η εποχή της σχετικής γεωπολιτικής άνεσης για την Ευρώπη έχει τελειώσει.

Και η συζήτηση που έγινε στο Άαχεν ίσως αποτελεί μια πρώτη εικόνα της νέας πραγματικότητας: μια Ευρώπη που προσπαθεί ταυτόχρονα να παραμείνει οικονομικά ανταγωνιστική, πολιτικά ενωμένη και γεωπολιτικά ασφαλής σε έναν κόσμο ολοένα πιο ασταθή και συγκρουσιακό.