Για περισσότερα από 100.000 χρόνια, το ηφαίστειο των Μεθάνων, τμήμα του ηφαιστειακού τόξου του νοτίου Αιγαίου, θεωρούνταν ανενεργό. Μια διεθνής ερευνητική ομάδα, με επικεφαλής το ελβετικό πανεπιστήμιο ETH Zurich, ανασυνέθεσε λεπτομερώς την ιστορία 700.000 ετών ηφαιστειακής δραστηριότητας και διαπίστωσε ότι, ακόμη και κατά τη φαινομενική περίοδο σιωπής, υπήρχε υπόγεια δραστηριότητα. «Τα ελληνικά ηφαίστεια έχουν πολλά περισσότερα να αποκαλύψουν», δηλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κύριος συγγραφέας της μελέτης, ηφαιστειολόγος στο ETH Zurich, Ραζβάν-Γκάμπριελ Ποπά (Razvan-Gabriel Popa).
Οι αναλύσεις της ομάδας καταγράφουν 31 εκρήξεις σε περίπου 700.000 χρόνια. Για την κατανόηση της ιστορίας του ηφαιστείου, οι ερευνητές συνέλεξαν δείγματα από ροές λάβας, ηφαιστειακούς δόμους και κοιτάσματα τέφρας. Παράλληλα, μελέτησαν περισσότερους από 1.250 μικρούς μαγματικούς κρυστάλλους ζιργκόν, οι οποίοι λειτουργούν, όπως εξηγεί ο κ. Ποπά, σαν «μικροσκοπικές χρονοκάψουλες» που καταγράφουν τις συνθήκες και τον χρόνο σχηματισμού τους.
Αποτύπωση υλικού της νεότερης έκρηξης στα Μέθανα (με καφέ) να ρέει στη θάλασσα. Credit: Razvan-Gabriel Popa / ETH Zurich
Η ανασύνθεση αποκάλυψε ότι το ηφαίστειο παρέμεινε ανενεργό για περίπου 110.000 χρόνια προτού επανέλθει σε δράση, εγκαινιάζοντας τον σημερινό κύκλο δραστηριότητας. Μέχρι σήμερα, ένα τόσο μεγάλο διάστημα αδράνειας θεωρούνταν ένδειξη οριστικής παύσης, ωστόσο η νέα μελέτη, δημοσιευμένη στο περιοδικό Science Advances, ανέτρεψε αυτή την αντίληψη. «Η μελέτη μας δείχνει ότι μια μακρά αδράνεια δεν σημαίνει απαραίτητα ότι ένα σύστημα σταματάει», επισημαίνει ο κύριος ερευνητής.
Οι επιστήμονες διαπίστωσαν ακόμη ότι, κατά την περίοδο αδράνειας, η παραγωγή μάγματος όχι μόνο δεν μειώθηκε, αλλά ο μαγματικός θάλαμος συνέχισε να μεγαλώνει. Η ανάπτυξη των κρυστάλλων ζιργκόν κορυφώθηκε, υποδηλώνοντας έντονη υπόγεια δραστηριότητα.
Σύμφωνα με τον κ. Ποπά, το «μυστικό» βρίσκεται στην υψηλή περιεκτικότητα του μάγματος σε νερό, η οποία επιβραδύνει την άνοδό του μέσω της κρυστάλλωσης και αποτρέπει τις εκρήξεις. «Έτσι, το μάγμα συσσωρεύεται για τεράστιες χρονικές περιόδους χωρίς να εκρήγνυται. Όταν όμως τα βαθιά μάγματα γίνονται ξηρότερα, οι εκρήξεις επανέρχονται απροσδόκητα», σημειώνει.
Ανατροπή στην αντίληψη για τα «σβησμένα» ηφαίστεια
Τα συμπεράσματα της έρευνας αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο οι ηφαιστειολόγοι αντιλαμβάνονται τα ανενεργά ή «σβησμένα» ηφαίστεια. «Πολλά περισσότερα ηφαίστεια που θεωρούμε σήμερα σβησμένα μπορεί να βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση», εξηγεί ο ηφαιστειολόγος, προειδοποιώντας ότι τα φαινομενικά ανενεργά συστήματα ενδέχεται να εξελιχθούν σε μεγαλύτερα πυριγενή σώματα, ικανά να προκαλέσουν ισχυρότερες εκρήξεις. «Τα ηφαίστεια που βρίσκονται σε μακροχρόνια αδράνεια δεν γίνονται απαραίτητα ασφαλέστερα· σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να συμβαίνει το αντίθετο», προσθέτει. Τα Μέθανα, όπως διευκρινίζει, «δεν είναι ακόμα ένα επικίνδυνο ηφαίστειο, αλλά αν υποβληθεί σε μια ακόμα μακρά περίοδο “ύπνου ομορφιάς”, μπορεί να μετατραπεί σε ένα».
Επισκόπηση της σύστασης και της χρονολογίας των εκρήξεων του ηφαιστείου στα Μέθανα. Credit: Popa et al., 2026, Science Advances
Παρόμοια φαινόμενα και αλλού
Όπως αναφέρει ο Ραζβάν-Γκάμπριελ Ποπά, παρόμοια συμπεριφορά εμφανίζει και το ηφαίστειο Τσιομαντούλ στα Καρπάθια Όρη της Ρουμανίας, το οποίο εξερράγη τελευταία φορά πριν από περίπου 30.000 χρόνια, αλλά παραμένει ενεργό, με γεωφυσικές μετρήσεις να δείχνουν τη δημιουργία θαλάμου μάγματος κάτω από αυτό.
Τέλος, ο κ. Ποπά υπογραμμίζει τη σημασία της συνεχούς παρακολούθησης των ηφαιστειακών περιοχών, καθώς «μαγματικοί θάλαμοι μπορεί να δημιουργούνται κάτω από τα πόδια μας χωρίς να το γνωρίζουμε».
