Ισπανοί αρχαιολόγοιεντόπισαν περισσότερα από 30 ναυάγια πλοίων στον κόλπο ανάμεσα στο λιμάνι του Αλχεθίρας και τον βράχο του Γιβραλτάρ, σε μια περιοχή που ταυτίζεται με τους αρχαίουςΣτήλους του Ηρακλή. Τα ευρήματα καλύπτουν μια χρονική περίοδο από τον 5ο αιώνα π.Χ. έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αποκαλύπτοντας τη μακραίωνη ναυτική ιστορία της περιοχής.
Ο κόλπος, στο βόρειο άκρο του στενού του Γιβραλτάρ που χωρίζει την Ευρώπη από την Αφρική, αποτέλεσε για χιλιετίες πέρασμα εμπορίου και πολέμου. Εκεί έχουν βυθιστεί φοινικικά και ρωμαϊκά πλοία, αλλά και βρετανικά, ισπανικά, βενετικά και ολλανδικά σκάφη, ακόμη και μερικά αεροσκάφη.
Στο πλαίσιο ενός τριετούς ερευνητικού προγράμματος του Πανεπιστημίου του Κάδιθ, εντοπίστηκαν 151 αρχαιολογικές τοποθεσίες, εκ των οποίων 134 είναι ναυάγια. Μέχρι στιγμής έχουν τεκμηριωθεί 34, σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο της Γρανάδας.
Το αρχαιότερο ναυάγιο ανήκει σε πλοίο της φοινικικής περιόδου του 5ου αιώνα π.Χ. Μεταξύ των υπόλοιπων ευρημάτων περιλαμβάνονται 23 ρωμαϊκά πλοία, δύο ύστερης ρωμαϊκής περιόδου, τέσσερα μεσαιωνικά και 24 από την πρώιμη νεότερη εποχή.
Ανάμεσα στα πιο εντυπωσιακά ενάλια ευρήματα ξεχωρίζουν ένα ισπανικό πυροβόλο πλοίο του 18ου αιώνα και η μηχανή με την προπέλα αεροσκάφους της δεκαετίας του 1930. Τα αντικείμενα αυτά αφηγούνται μια ιστορία πολέμων, εμπορίου και εξερεύνησης γύρω από έναν από τους πιο στρατηγικούς θαλάσσιους διαύλους του κόσμου.
Το «υδάτινο σταυροδρόμι» των πολιτισμών
Ο καθηγητής αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του Κάδιθ, Felipe Cerezo Andreo, επικεφαλής του προγράμματοςProject Herakles, περιγράφει τον κόλπο ως ένα υδάτινο σταυροδρόμι πολιτισμών. «Είναι ένα από εκείνα τα σημεία-λαιμούς μπουκαλιού από όπου πάντα έπρεπε να περάσουν τα πλοία, είτε σε εμπορικά ταξίδια, είτε σε αποστολές εξερεύνησης, είτε λόγω πολεμικών συγκρούσεων», ανέφερε.
Σύμφωνα με τον ίδιο, ελάχιστα μέρη της Μεσογείου παρουσιάζουν τόσο μεγάλη ποικιλία αρχαιολογικών καταλοίπων. «Έχουμε ολλανδικά, βενετικά, ισπανικά και φυσικά αγγλικά πλοία – σχεδόν κάθε εθνικότητα – καθώς όλα διέσχιζαν το στενό, είτε κατευθύνονταν προς τον Ατλαντικό είτε έμπαιναν στη Μεσόγειο», σημείωσε.
Από τον ισλαμικό Μεσαίωνα έως τα πολεμικά του 18ου αιώνα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί η τεκμηρίωση τριών μεσαιωνικών πλοίων που μπορεί να φωτίσουν τη ναυσιπλοΐα κατά την ύστερη περίοδο της ισλαμικής κυριαρχίας στη νότια Ισπανία. Ανάμεσα στα σημαντικότερα ευρήματα είναι το ναυάγιο τουPuente Mayorga IV, ενός μικρού πυροβόλου πλοίου του τέλους του 18ου αιώνα, που χρησιμοποιούνταν για αιφνιδιαστικές επιθέσεις εναντίον βρετανικών πλοίων γύρω από το Γιβραλτάρ.
Τα πλοία αυτά μεταμφιέζονταν σε ψαρόβαρκες πριν αποκαλύψουν τα πυροβόλα τους και επιτεθούν. Αν και αναφέρονται σε ιστορικές πηγές, έχουν μελετηθεί ελάχιστα από τους αρχαιολόγους. Ο Cerezo περιέγραψε με χιούμορ ένα περιστατικό κατά την ανασκαφή, όταν ένα ξύλινο κουτί σε σχήμα βιβλίου θεωρήθηκε αρχικά αντικείμενο κατασκοπείας, αλλά τελικά περιείχε δύο ξύλινες χτένες.
Κίνδυνοι και προστασία των ναυαγίων
Ο Cerezo και η ομάδα του ζητούν από την περιφερειακή κυβέρνηση της Ανδαλουσίας και το υπουργείο Πολιτισμού της Ισπανίας να λάβουν μέτρα προστασίας για τις τοποθεσίες του κόλπου του Αλχεθίρας, γνωστού και ως κόλπου του Γιβραλτάρ. Οι περιοχές αυτές απειλούνται από λιμενικά έργα, εκβαθύνσεις και την κλιματική κρίση, που ανεβάζει τη στάθμη της θάλασσας και αλλοιώνει τα ιζήματα, ενώ μια εισβολική άλγη καλύπτει τα ναυάγια.
Για την ευαισθητοποίηση του κοινού, οι ερευνητές δημιούργησαν εικονικά μοντέλα και βίντεο 360 μοιρών, διαθέσιμα διαδικτυακά και σε τοπικά μουσεία. «Φέρνουμε ειδικά γυαλιά ώστε όσοι δεν καταδύονται να βιώσουν μια εμπειρία ‘ξηράς κατάδυσης’», ανέφερε ο Cerezo, προσθέτοντας ότι, παρότι τα ναυάγια δεν θυμίζουν «θησαυροφυλάκια» όπως στις ιστορίες, η προβολή τους ενισχύει το ενδιαφέρον για τη διατήρησή τους.
Καθρέφτης της ναυτικής ιστορίας
Οι βυθοί του κόλπου προσφέρουν, σύμφωνα με τον Cerezo, έναν μοναδικό μικρόκοσμο χιλιάδων ετών ναυτικής και πολιτιστικής εξέλιξης. «Σε έναν πολύ μικρό χώρο μπορούμε να αναλύσουμε την εξέλιξη της ναυτικής ιστορίας της Ιβηρικής και της βόρειας Αφρικής», υπογράμμισε.
Η μελέτη αυτών των καταλοίπων, πρόσθεσε, επιτρέπει στους επιστήμονες να ανασυνθέσουν τη σχέση των παράκτιων κοινωνιών με τη θάλασσα και να αφηγηθούν την ιστορία των ανθρώπων που έζησαν και ταξίδεψαν πάνω σε αυτήν.
