Μια από τις σημαντικότερες αλλαγές στη γεωργική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης των τελευταίων ετών μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για μια νέα γενιά τροφίμων: σιτάρι κατάλληλο για άτομα με κοιλιοκάκη, ντομάτες που δεν προκαλούν αλλεργικές αντιδράσεις, λαχανικά που δεν μαυρίζουν όταν κόβονται και καλλιέργειες πιο ανθεκτικές στην ξηρασία και τις ασθένειες.
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε το νέο κανονιστικό πλαίσιο για τις Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές (New Genomic Techniques – NGTs), απλοποιώντας σημαντικά τις διαδικασίες για την ανάπτυξη και εμπορική αξιοποίηση φυτικών ποικιλιών που έχουν δημιουργηθεί μέσω τεχνικών γονιδιακής επεξεργασίας.
Η αλλαγή θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για την ευρωπαϊκή γεωργία, καθώς επιτρέπει την ταχύτερη αξιοποίηση τεχνολογιών που μέχρι σήμερα αντιμετωπίζονταν σχεδόν με τον ίδιο τρόπο όπως οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί (ΓΤΟ).
Τι αλλάζει
Μέχρι σήμερα, σχεδόν κάθε φυτό που είχε υποστεί γονιδιακή επεξεργασία έπρεπε να περάσει από μια ιδιαίτερα χρονοβόρα και αυστηρή διαδικασία έγκρισης, καθώς αντιμετωπιζόταν ως γενετικά τροποποιημένος οργανισμός.
Με το νέο πλαίσιο οι ποικιλίες διαχωρίζονται σε δύο κατηγορίες.
Η πρώτη αφορά φυτά με περιορισμένες γενετικές παρεμβάσεις, οι οποίες θα μπορούσαν θεωρητικά να είχαν προκύψει και μέσω συμβατικών μεθόδων βελτίωσης. Αυτές θα αντιμετωπίζονται πλέον όπως οι συμβατικές καλλιέργειες.
Η δεύτερη περιλαμβάνει φυτά με πιο εκτεταμένες γενετικές αλλαγές, τα οποία θα εξακολουθήσουν να υπόκεινται σε αυστηρή αξιολόγηση κινδύνου και διαδικασία αδειοδότησης πριν από την εμπορική τους αξιοποίηση.
Ντομάτες χωρίς αλλεργίες
Ανάμεσα στα πιο προχωρημένα ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα ξεχωρίζει εκείνο του καθηγητή Αντόνιο Γκρανέλ από το Πανεπιστήμιο της Βαλένθια και ιδρυτή της εταιρείας Madeinplant.
Η ερευνητική ομάδα έχει καταφέρει να τροποποιήσει συγκεκριμένα γονίδια που ευθύνονται για τις αλλεργιογόνες πρωτεΐνες της ντομάτας.
Το αποτέλεσμα είναι ποικιλίες που ενδέχεται στο μέλλον να μπορούν να καταναλώνονται ακόμη και από ανθρώπους που σήμερα εμφανίζουν αλλεργικές αντιδράσεις στο συγκεκριμένο λαχανικό.
Η τεχνολογία επιτρέπει επίσης την ανάπτυξη ντοματών με υψηλότερη περιεκτικότητα σε φυσικά αντιοξειδωτικά, όπως τα καροτενοειδή, αλλά και μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε φυσικά σάκχαρα,
βελτιώνοντας τόσο τη γεύση όσο και τη διατροφική τους αξία.
Μελιτζάνες που δεν μαυρίζουν
Η ίδια ερευνητική ομάδα έχει ήδη εφαρμόσει τη μέθοδο και στις μελιτζάνες.
Με την απενεργοποίηση συγκεκριμένων ενζύμων, οι καρποί δεν σκουραίνουν όταν κόβονται και εκτίθενται στον αέρα, γεγονός που αυξάνει σημαντικά τη διάρκεια ζωής τους μετά τη συγκομιδή.
Η συγκεκριμένη τεχνολογία θεωρείται ιδιαίτερα χρήσιμη για τα φρέσκα έτοιμα προϊόντα που διατίθενται στα σούπερ μάρκετ, καθώς περιορίζει τις αλλοιώσεις και μειώνει τη σπατάλη τροφίμων.
Αντίστοιχες λύσεις έχουν ήδη αναπτυχθεί και για τις μπανάνες.
Το μεγάλο στοίχημα: σιτάρι για κοιλιοκάκη
Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το ερευνητικό πρόγραμμα του καθηγητή Φρανσίσκο Μπάρο από το Ινστιτούτο Βιώσιμης Γεωργίας της Κόρδοβα. Οι επιστήμονες έχουν προχωρήσει σε στοχευμένες αλλαγές στο γονιδίωμα του σιταριού ώστε να εμποδίσουν την παραγωγή συγκεκριμένων πρωτεϊνών της γλουτένης που προκαλούν σοβαρές αντιδράσεις σε άτομα με κοιλιοκάκη.
Σε αντίθεση με την περίπτωση της ντομάτας, η ανάπτυξη ενός τέτοιου σιταριού είναι πολύ πιο περίπλοκη, καθώς η γλουτένη αποτελείται από μεγάλο αριθμό διαφορετικών πρωτεϊνών.
Παρ’ όλα αυτά, οι ερευνητές δηλώνουν ότι έχουν ήδη φτάσει στο στάδιο της απόδειξης της επιστημονικής ιδέας (proof of concept) και εκτιμούν ότι βρίσκονται πιο μπροστά από οποιαδήποτε άλλη αντίστοιχη προσπάθεια διεθνώς.
Εάν το πρόγραμμα ολοκληρωθεί επιτυχώς, θα μπορούσε να αλλάξει τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων που πάσχουν από κοιλιοκάκη ή σοβαρή δυσανεξία στη γλουτένη.
Καλλιέργειες πιο ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή
Οι εφαρμογές των νέων γονιδιωματικών τεχνικών δεν περιορίζονται στη διατροφή. Η τεχνολογία επιτρέπει επίσης την ανάπτυξη ποικιλιών καλαμποκιού, ηλίανθου και άλλων καλλιεργειών με μεγαλύτερη αντοχή στην ξηρασία, στις υψηλές θερμοκρασίες και στα έντομα.
Με αυτόν τον τρόπο μειώνεται η ανάγκη χρήσης φυτοφαρμάκων και ενισχύεται η ανθεκτικότητα της ευρωπαϊκής γεωργίας απέναντι στην κλιματική αλλαγή.
Παράλληλα, δημιουργούνται φρούτα και λαχανικά με μεγαλύτερη διάρκεια ζωής μετά τη συγκομιδή, κάτι που περιορίζει σημαντικά τις απώλειες κατά τη μεταφορά και την αποθήκευση.
Όχι «μεταλλαγμένα», αλλά πιο ακριβής βελτίωση
Οι επιστήμονες επισημαίνουν ότι η γονιδιακή επεξεργασία διαφέρει ουσιαστικά από τις κλασικές τεχνικές γενετικής τροποποίησης.
Αντί να εισάγονται γονίδια από άλλους οργανισμούς, οι νέες τεχνικές επιτρέπουν πολύ μικρές και εξαιρετικά ακριβείς αλλαγές στο ίδιο το γονιδίωμα του φυτού, αντίστοιχες με μεταλλάξεις που θα μπορούσαν να συμβούν φυσικά ή μέσω παραδοσιακής βελτίωσης, αλλά σε πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Όπως εξηγεί ο Αντόνιο Γκρανέλ, «η γονιδιακή επεξεργασία μπορεί να πετύχει αυτό που παλαιότερα απαιτούσε χρόνια διασταυρώσεων και επιλογής, με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια και χωρίς να μεταφέρεται περιττό γενετικό υλικό».
Μια νέα εποχή για την ευρωπαϊκή γεωργία
Για τους εκπροσώπους της ευρωπαϊκής βιομηχανίας σπόρων, η νέα νομοθεσία αποτελεί σημείο καμπής.
Η Ευρώπη, η οποία μέχρι σήμερα υστερούσε σημαντικά έναντι των Ηνωμένων Πολιτειών, της Ιαπωνίας και άλλων χωρών στην αξιοποίηση της γονιδιακής επεξεργασίας, αποκτά πλέον ένα πιο ευέλικτο κανονιστικό πλαίσιο που μπορεί να επιταχύνει την καινοτομία.
Εφόσον οι πρώτες ποικιλίες λάβουν τις απαραίτητες εγκρίσεις, τα επόμενα χρόνια οι Ευρωπαίοι καταναλωτές ενδέχεται να δουν στα ράφια προϊόντα που μέχρι πρόσφατα θεωρούνταν επιστημονική φαντασία: ντομάτες χωρίς αλλεργιογόνες πρωτεΐνες, σιτάρι φιλικό για άτομα με κοιλιοκάκη και καλλιέργειες περισσότερο ανθεκτικές στην κλιματική αλλαγή, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή τόσο για τη γεωργία όσο και για τη διατροφή.
