1 Στη σύνοδο του ΝΑΤΟ 7-8 Ιουλίου ο Ερντογάν επικεντρώθηκε στη φιλοξενία του αμερικανού προέδρου αναμένοντας δώρα και όχι μια υπόσχεση όσον αφορά την απόκτηση των F-35. Ο αμερικανός πρόεδρος δεν περιορίστηκε στη δήλωση ότι ο Ερντογάν είναι φίλος του, αλλά έφτασε να δηλώσει ότι έκανε το ταξίδι μόνον γι’ αυτόν, όχι τόσο για τη σύνοδο. Η σχέση Ερντογάν – Τραμπ επισκίασε τη σύνοδο. Στη συνέχεια, η διοργάνωση της συνόδου επιβεβαίωσε ότι η Τουρκία είναι σαρξ εκ της σαρκός του ΝΑΤΟ, παρ’ όλες τις παρασπονδίες της με την απουσία από ειρηνευτικές επιχειρήσεις της Συμμαχίας και τη διαφοροποιημένη στάση έναντι της Ρωσίας.
2 Ο Τραμπ αποχώρησε χωρίς να κλείσει το ζήτημα της συμπαραγωγής των 100 F-35, καθώς έχει δρόμο μπροστά του, πρέπει να πείσει τα νομοθετικά σώματα, ενώ το Στέιτ Ντιπάρτμεντ θεωρεί ότι δεν εκπληρώνονται ακόμη οι όροι. Πάντως η Αγκυρα πρόλαβε να διαρρεύσει τα περί πώλησης των S-400 σε χώρα του Κόλπου, θεωρώντας ότι έτσι θα ανοίξει ο δρόμος, να αρθεί η κύρωση του CAATSA και να επανέλθει η Τουρκία στο πρόγραμμα των αεροσκαφών.
3 Ο έλληνας Πρωθυπουργός σε δηλώσεις του έθεσε θέμα άρσης του αντιπαραγωγικού τουρκικού δόγματος casus belli, για να απαντήσει ο Ερντογάν χωριστά ότι το casus belli είναι άγνωστο στους Τούρκους. Ως γνωστόν, η τουρκική κυβέρνηση το αποποιείται, θεωρώντας αρμόδια για την άρση τη Μεγάλη Τουρκική Εθνοσυνέλευση. Το ιστορικό του casus belli πάει πίσω στο 1995, κατά την κύρωση της UNCLOS (1982). Το ελληνικό Κοινοβούλιο έχει εξουσιοδοτήσει την κυβέρνηση να εκδώσει το σχετικό διάταγμα για την εφαρμογή της διεύρυνσης της αιγιαλίτιδας ζώνης στα 12 ν.μ. Αντιδρώντας, η Τουρκική Εθνοσυνέλευση υιοθέτησε δήλωση που εξουσιοδοτεί την κυβέρνηση να λάβει τα ενδεδειγμένα μέτρα προκειμένου να αποτρέψει τέτοιο ενδεχόμενο.
4 Τούρκοι συνομιλητές στα fora της Track II Diplomacy προσέρχονται πια με ατζέντα κλιμακούμενης σκληρής γραμμής. Διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα για να αντιστρέψουν την αντίληψη περί απειλής. Την ανάγουν τεχνηέντως στη στρατηγική σχέση της Ελλάδας και της Κύπρου με το Ισραήλ. Ενας άξονας, που κατ’ αυτούς, απειλεί την Τουρκία και προωθούν το θεώρημα της περικύκλωσης. Εκλαμβάνουν δε ως απειλή ακόμη και το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης, με τον αστερίσκο ότι για τα συμβαίνοντα στην Αν. Μεσόγειο πρέπει να συναινεί η Τουρκία και να μην εξαιρείται. Είναι σαφές ότι γίνεται κάθε προσπάθεια για να κηρυχθεί μια περίοδος ήρεμων νερών ως παρωχημένη και ότι επιστρέφουμε σε άλλες εποχές, όπου το κάθε κράτος οχυρώνεται στο δικό του εθνικό αφήγημα. Ομοίως ανακυκλώνουν σποραδικές δηλώσεις των ελλήνων κυβερνητικών αξιωματούχων με τις οποίες καταδεικνύουν ότι η δική μας πλευρά πυροδοτεί έναν νέο κύκλο εντάσεων. Τις δηλώσεις των Ελλήνων, που κατά κανόνα θίγουν τις αναθεωρητικές παρεκκλίσεις και τακτικές της γείτονος, τις καταγράφουν στο notebook τους χρονολογικά και τις επισημαίνουν καταγγελτικά.
Το επικείμενο τουρκικό νομοσχέδιο και οι παγίδες του
1 Το εν λόγω νομοσχέδιο αφορά τη θέσπιση των θαλασσίων ζωνών και συναφών αρμοδιοτήτων. Η Τουρκία δεν είναι μέρος στη σύμβαση δικαίου της θάλασσας (1982) και, παρότι οι διατάξεις τις οποίες νομοθετεί αντανακλούν εθιμικό δίκαιο, επιδιώκει να τις αναδιατυπώσει σε νόμο ως έρεισμα εφαρμογής αρμοδιοτήτων στις θάλασσες.
2 Το επίμαχο ζήτημα του νομοσχεδίου είναι τι εξουσιοδότηση θα έχει ο πρόεδρος. Θα θεσπίσει ΑΟΖ και συνορεύουσα ζώνη; Η υφαλοκρηπίδα δεν απαιτεί απόκτηση τίτλου κτήσης ως ipso facto και ab initio. Ομως κάθε θαλάσσια ζώνη έχει χωροταξία και αναμένεται στο νομοσχέδιο μια νύξη των ορίων διεκδικήσεων, δηλαδή μέχρι ποιο σημείο θα εκτείνεται η ΑΟΖ/υφαλοκρηπίδα. Εάν καθορίζονται μεταξύ των αντικείμενων ηπειρωτικών ακτών των δύο κρατών, η μέση γραμμή τέμνει το Αιγαίο, εγκλωβίζοντας τα νησιά. Το νομοσχέδιο θα δίνει το ελεύθερο της μονομερούς οριοθέτησης, προκαλώντας διένεξη; Ή αντίθετα, θα περιέχει ευκρινή διάταξη ότι τα όρια των θαλασσίων ζωνών θα διευθετηθούν σε συμφωνία με αντικείμενα/παρακείμενα παράκτια κράτη; Ολα δείχνουν ότι στο νομοσχέδιο δεν προσαρτάται χάρτης.
3 Εάν ελλείψει συμφωνίας, ο πρόεδρος εξουσιοδοτηθεί να ενεργοποιήσει κυριαρχικά δικαιώματα, αυτό συνεπάγεται μονομερή οριοθέτηση, η οποία – σύμφωνα με τις εθιμικές διατάξεις της σύμβασης και τη νομολογία – δεν επιτρέπεται. Κατά τα άρθρα 74(3) (ΑΟΖ) και 83(3) (υφαλοκρηπίδα), όταν υπάρχει διένεξη – περίπτωση επικάλυψης διεκδικήσεων – μονομερείς ενέργειες δεν πρέπει να δυσχεραίνουν προοπτική συμφωνίας οριοθέτησης.
Οριοθετήσεις στην Αν. Μεσόγειο
1 Η Τουρκία θα επιδιώξει οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών στο σύνολο της Αν. Μεσογείου, ανατολικά του 28ου μεσημβρινού, από τη Ρόδο μέχρι τα σύνορα με τη Συρία. Εξού και η προσέγγιση με τον Σίσι. Μετά την οριστικοποίηση της πλευρικής οριοθέτησης με το Ισραήλ και την επικαιροποιημένη συμφωνία με την Κύπρο, ο Λίβανος ενδιαφέρεται να οριοθετήσει με τη Συρία. Εάν οι οριοθετήσεις Τουρκίας – Συρίας, Συρίας – Λιβάνου προχωρήσουν, η Συρία ίσως βρεθεί σε δίλημμα αν θα οριοθετήσει με τα Κατεχόμενα, κίνηση που πρέπει να αποκλειστεί προληπτικά.
2 Στην προοπτική μιας συνολικής οριοθέτησης ανατολικά της Ρόδου όλες οι χώρες πρέπει να συμμετέχουν ανά ζεύγη. Ελλάδα και Τουρκία ως έχουσες παρακείμενες ακτές, Ελλάδα και Αίγυπτος καθώς και Τουρκία και Αίγυπτος ως αντικείμενες. Ελλάδα και Αίγυπτος πρέπει να διαβουλευτούν, όπως προβλέπεται στην συμφωνία ΑΟΖ της 6ης Αυγούστου 2020.
3 Δυσκολίες θα υπάρξουν ως προς την οριοθέτηση Ελλάδος – Λιβύης. Πρωτίστως, εάν οριοθετούνταν η περιοχή δυτικά της παράνομης τουρκολιβυκής οριοθέτησης, τότε θα συνεπαγόταν αμέσως ή εμμέσως η αποδοχή της. Κατά δεύτερο, οι θέσεις της Λιβύης είναι ασυμβίβαστες με το δίκαιο θάλασσας. Οριοθετεί μεταξύ ηπειρωτικών ακτών (Ταίναρο – Λιβύη), εξαιρώντας την Κρήτη – -κατ’ αυτήν ως νησί δεν δικαιούται υφαλοκρηπίδα/ΑΟΖ –-, όταν οι εταιρεες δέχονται ως όριο δικαιοδοσίας του κάθε κράτους, τη μέση γραμμή Κρήτης – Λιβύης. Σιωπηρά δέχεται το όριο των εταιρεών, ενώ διαμαρτύρεται προς τον γ.γ. του ΟΗΕ. Η Αίγυπτος το 2022 προκάλεσε διένεξη χαράσσοντας γραμμή οριοθέτησης εις βάρος της Λιβύης, η οποία διαμαρτυρήθηκε, αλλά έδειξε το δρόμο της δικαστικής διευθέτησης.
4 Μόνος τρόπος να «ξηλωθεί» η τουρκολιβυκή οριοθέτηση είναι διά της προσφυγής στη διεθνή Δικαιοσύνη, πρωτίστως της Αιγύπτου κατά Λιβύης. Ενα Δικαστήριο θα κρίνει de novo, όπως σε προηγούμενες υποθέσεις, με αναμενόμενη την ένσταση της Τουρκίας, επικαλούμενη τον κανόνα της monetary gold.
5 Η οριοθέτηση του Αιγαίου είναι δύσκολη, σε αντίθεση με την ευκολότερη της Αν. Μεσογείου, αν και το τουρκολιβυκό ανέτρεψε τα δεδομένα. Χρειάζεται πρωτοβουλίες για να πειστούν οι κυβερνήσεις να επιλύσουν τις διαφορές και να χρησιμοποιήσουν πολιτικό momentum. Ενα modus vivendi μπορεί να χτίσει την απαραίτητη εμπιστοσύνη και καλή γειτονία.
Ο Πέτρος Λιάκουρας είναι καθηγητής Διεθνούς Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς
