[Επιφυλλίδες] Αν το ’21 ήταν το ’71

Μήπως η Επανάσταση ήρθε πολύ νωρίς; Ο Κοραής αυτό πίστευε, και δεν ήταν ο μόνος. Σύμφωνα με την επιχειρηματολογία του, χρειάζονταν πενήντα χρόνια ακόμη για να αναπτυχθούν επαρκώς οι πρωτοπόρες κοινωνικές τάξεις του υπόδουλου Εθνους, να διαδοθεί η εκπαίδευση και να αφομοιώσει ο λαός τις αξίες του Διαφωτισμού, έτσι ώστε η εθνική ανεξαρτησία να βρει μια κοινωνία ώριμη για ένα φιλελεύθερο δημοκρατικό πολίτευμα. Η θέση αυτή είναι κάπως άβολη συναισθηματικά και ομολογώ ότι εμένα δεν με τράβηξε ποτέ. Μεγάλωσα εξάλλου σε μια εποχή και σε ένα ιδεολογικό περιβάλλον όπου ήταν της μόδας η λενινιστική θεωρία της παράκαμψης των ιστορικών σταδίων (στην πράξη βέβαια του εξής ενός: της αστικής δημοκρατίας).

Εννοείται ότι η Ιστορία δεν γράφεται με τα «αν» και, πράγμα ενοχλητικότερο, δεν στέργει να συμμορφωθεί με τα «πρέπει» ή τα «θέλω» των ιδεολόγων. Αλλά υπάρχουν περίοδοι (και μη μου πείτε ότι δεν διανύουμε μια από αυτές) που τα γεγονότα μάς υποβάλλουν την υποψία, αν όχι κάτι περισσότερο, ότι ο Κοραής είχε δίκιο. Μήπως αυτό που ονομάζαμε κάποτε ελληνικές κακοδαιμονίες και σήμερα, στο ευρωπαϊκό πλαίσιο, ελληνικό εξαιρετισμό – η παράλογη γραφειοκρατία και αναποτελεσματικότητα του κράτους, το πελατειακό σύστημα, η αναξιοκρατία, η κρατικοδίαιτη οικονομία, οι αρχαϊκές αντιστάσεις στη νεωτερικότητα, η χαλαρή κοινωνική συνείδηση των πολιτών, οι διάχυτες ανορθολογικές δοξασίες και η εύκολη εκμετάλλευσή τους από πολιτικάντηδες και αργυρολόγους – μήπως όλα αυτά είναι αποτέλεσμα μιας πρόωρης εθνικής χειραφέτησης, χωρίς την αντίστοιχη πνευματική και κοινωνική;

Είναι μια λογική εξήγηση. Και ίσως είναι σωστή. Σκέφτομαι όμως τι θα είχε συμβεί αν η Ελλάδα είχε ακολουθήσει το σενάριο του Κοραή και είχε αποκτήσει την ανεξαρτησία της μισόν αιώνα αργότερα. Σε μια εποχή, δηλαδή, που ο ρομαντικός εθνικισμός, με τον ριζοσπαστικά φιλελεύθερο χαρακτήρα του, ήταν πια παρελθόν και τη θέση του είχε πάρει στην Ευρώπη ένας συντηρητικός εθνικισμός, όπου η εθνική ανεξαρτητοποίηση, αυτονόμηση ή ολοκλήρωση συνοδευόταν κατά κανόνα από εγχώρια αυταρχικά καθεστώτα με ή χωρίς κοινοβουλευτικό μανδύα και από την αδρανή αναπαραγωγή των παλιών δομών. Οπως συνέβη στη Σερβία, τη Ρουμανία, τη Βουλγαρία, αργότερα και αλλού.    

Στην περίπτωση αυτή η Ελλάδα θα είχε γίνει εθνικό κράτος χωρίς την κληρονομιά της Φιλικής Εταιρείας, η οποία, παρότι ηττημένη πολιτικά από νωρίς, σφράγισε το ιδεολογικό περιεχόμενο της Επανάστασης με ριζοσπαστικές φιλελεύθερες εγγραφές που έγιναν βασικό στοιχείο της εθνικής ταυτότητας, ήταν πολύ δύσκολο να αμφισβητηθούν στη συνέχεια και πράγματι οι απόπειρες αμφισβήτησής τους υπήρξαν θνησιγενείς. Εδώ πρέπει να βρίσκεται ένα μεγάλο μέρος της εξήγησης για το ότι η κοινοβουλευτική δημοκρατία ρίζωσε στην Ελλάδα ταχύτερα από ό,τι σε γειτονικές ή και πιο μακρινές ευρωπαϊκές χώρες και είχε μακρότερη διάρκεια, καθαρότερη μορφή και πολύ πιο σύντομες φάσεις εκτροπής.

Ενα ελληνικό κίνημα εθνικής ανεξαρτησίας που θα έφτανε στο αποκορύφωμά του γύρω στο 1870, ας πούμε, δεν θα μπορούσε να υπολογίζει στην υποστήριξη από ένα μαζικό, φιλελεύθερου προσανατολισμού φιλελληνικό κίνημα. Η διάθεση των πνευμάτων στην Ευρώπη του όψιμου δέκατου ένατου αιώνα είχε αλλάξει. Ο φιλελληνισμός, αποσυνδεμένος πλέον από προοδευτικά πολιτικά προτάγματα, είχε περιοριστεί στα φιλολογικά σπουδαστήρια και στις αρχαιολατρικές αισθητικές συγκινήσεις των πλούσιων περιηγητών. Η ευαισθησία για τη χειραφέτηση των υπόδουλων Ελλήνων θα ήταν περίπου όση για τη χειραφέτηση των άλλων βαλκανικών λαών, με ό,τι θα συνεπαγόταν αυτό.

Κάτι τελευταίο. Στη διαλεκτική της Ιστορίας το ψέμα παίζει σημαντικό ρόλο. Οι Φιλικοί κινητοποίησαν κόσμο με το ψέμα μιας «υπέρτατης Αρχής», του τσάρου της Ρωσίας, που υποτίθεται ότι βρισκόταν πίσω από το εγχείρημά τους. Ο ψευδολόγος βολονταρισμός τους παρήγαγε αντιφατικά αποτελέσματα, αλλά ο γενικός απολογισμός ήταν θετικός. Για να προλάβω τυχόν άτοπους παραλληλισμούς με το σήμερα, εκείνοι εκτίμησαν σχετικά ρεαλιστικά την κατάσταση, όπως απέδειξαν οι εξελίξεις, βρήκαν έναν λαό πρόθυμο να πολεμήσει και ήταν οι ίδιοι έτοιμοι να θυσιαστούν γι’ αυτό που πίστευαν.