[Νύγδην] Πίσω στα βασικά

Αρχίζω να πιστεύω στη χρησιμότητα, τι λέω, στην αναγκαιότητα των σεμιναρίων δημιουργικής γραφής. Οχι τόσο για τους επίδοξους συγγραφείς όσο για τους «δόκιμους». Τα περισσότερα πρόσφατα ελληνικά πεζογραφήματα που διάβασα είναι σαν να γράφτηκαν από ανθρώπους που δεν διάβασαν ποτέ λογοτεχνία ή, αν διάβασαν μερικές φορές, το έκαναν απλώς για να σκοτώσουν την ώρα τους. Και επειδή αυτό δεν ισχύει, η απορία μου είναι αν οι συγγραφείς αυτοί έμαθαν κάτι από τα διαβάσματά τους εκτός από το να κλέβουν ιστορίες, να αντιγράφουν τεχνικές ή να αλιεύουν «αποφθεγματικές» ρήσεις.

Υπάρχουν στη λογοτεχνία κάποιοι απαράβατοι κανόνες, που δεν έχουν σχέση με λογοτεχνικές σχολές, κινήματα, ρεύματα ή τρόπους αντίληψης του κόσμου αλλά είναι η προϋπόθεση οποιασδήποτε λογοτεχνικής έκφρασης, όπως οι νόμοι της στατικής είναι η προϋπόθεση για κάθε αρχιτεκτόνημα, όποια και αν είναι η τεχνοτροπία του. Τους υπαγορεύει, δηλαδή, μια στοιχειώδης λογική και όχι η αισθητική ή ο στόχος του δημιουργού.

Για παράδειγμα, δεν έχει νόημα, άσε που είναι και κάπως κωμικό, να χρησιμοποιείς την τεχνική του εσωτερικού μονολόγου για να πεις πράγματα που μπορεί να δείξει μια οποιαδήποτε εξωτερική περιγραφή. Δεν μπορείς να μιλάς στην ίδια πρόταση με την εσωτερική φωνή ενός χαρακτήρα σου και με τη φωνή του παντογνώστη συγγραφέα. Δεν αρχίζεις ένα βιβλίο περιγράφοντας διά μακρών ένα «σημαδιακό» όνειρο – είναι σαν να ζεύεις το άλογο πίσω από το κάρο: ο αναγνώστης ζαλίζεται χωρίς να βλέπει τίποτα το σημαδιακό, αφού δεν ξέρει ακόμη τίποτα για το υποκείμενο του ονείρου. Δεν βάζεις τον ήρωά σου να φτιάξει ένα δικό του σύμπαν χωρίς καθόλου τριβές με το πραγματικό: δεν χρειάζεται τότε μυθιστόρημα για να πεις αυτό που θέλεις, αρκεί μία φράση, ένα κουπλέ ή ένα σύνθημα. Μην κοροϊδεύεις τον αναγνώστη και, πολύ χειρότερα, τον εαυτό σου παρουσιάζοντας ως μυθιστόρημα ένα ακατέργαστο πραγματολογικό υλικό σφηνωμένο ανάμεσα σε δύο φτενά στρώματα μυθοπλασίας – τέτοια σάντουιτς είναι άνοστα και αχώνευτα.

Ολα αυτά μας πάνε πίσω στην έννοια του κλασικού. Κλασικό είναι ένα έργο που α) συνομιλεί με την προγενέστερη παράδοση, την ενσωματώνει και τη  μετουσιώνει, προχωρώντας έτσι πιο πέρα, και β) η δομή του είναι απόλυτα συνεπής με τις λειτουργίες του. Αυτά είναι βασικά πράγματα που πρέπει να έχει συνειδητοποιήσει ένας συγγραφέας και η αναγνωστική επιστροφή του στους κλασικούς της λογοτεχνίας, ελληνικής και παγκόσμιας, μπορεί να του διδάξει (αν έχει ταλέντο) πώς να τα εφαρμόζει στα συμφραζόμενα της δικής του εποχής και των δικών του ευαισθησιών.

Αλλά και αυτό φαίνεται πως έχει παρεξηγηθεί από πολλούς συγγραφείς μας. Αλλο να είσαι επηρεασμένος από έναν κλασικό και άλλο να μιμείσαι τη γραφή και το πνεύμα του: η επίδραση παράγει γόνιμες εντάσεις, η μίμηση είναι στείρα. Δεν παρωδείς ένα λογοτεχνικό είδος αν δεν το αγαπάς κιόλας. Δεν έχεις μάθει τίποτε από την αρχαία τραγωδία αν νομίζεις ότι μεταφέρεις τα νοήματά της στην εποχή σου με το να στήνεις επιπόλαιες αναλογίες ανάμεσα σε μορφές μεγάλου συμβολικού φορτίου και πεζούς σύγχρονους χαρακτήρες που απλώς ενεργοποιούν εφήμερα συναισθήματα. Οταν πολεμάς το Κακό, πρέπει να συναισθάνεσαι ότι το κουβαλάς μέσα σου – αλλιώς ξεπέφτεις σε κατηχητή.

Πίσω στα βασικά, λοιπόν, αγαπητοί συγγραφείς που αναγνωρίσατε τον εαυτό σας στα παραπάνω. Οσο για εκείνους που δεν τον αναγνώρισαν ενώ θα έπρεπε, δεν υπάρχει ελπίδα.