H «Αριστεία»

Η «Αριστεία» βρίσκεται στο επίκεντρο της κριτικής που διατυπώνουν οι θιασώτες των «μεταρρυθμίσεων» του Ν.4009 (Διαμαντοπούλου) εναντίον των αλλαγών που προώθησε το Υπουργείο Παιδείας κατά το τελευταίο εξάμηνο. Η έννοια της αριστείας που προβάλλουν είναι μάλλον συνειρμική και απλοϊκή: όσοι καταγγέλλονται ως πολέμιοι της αριστείας αυτομάτως χρεώνονται την παράλογη εναντίωση στις υψηλές εκπαιδευτικές επιδόσεις των νέων της χώρας τους, μαζί με την πρόσδεση στο παρελθόν, όπου τους ωθούν οι «συντεχνίες» του κλάδου.
Ωστόσο, κανείς προφανώς δεν είναι εναντίον της προσπάθειας και της ενθάρρυνσης ατόμων και συλλογικοτήτων να αναζητούν συνεχώς την ποιότητα και να επιτυγχάνουν υψηλές επιδόσεις σε αυτό που κάνουν –ειδικά στο χώρο της εκπαίδευσης και της έρευνας. Το πραγματικό διακύβευμα αφορά το περιεχόμενο των πολιτικών που διαμορφώνονται στο όνομα της αριστείας. Συχνά η επίκληση της αριστείας λειτουργεί απλώς ως νομιμοποιητικό προκάλυμμα επιλογών, το περιεχόμενο των οποίων ελάχιστα σχετίζεται με όσα η αριστεία συνειρμικά υποδηλώνει.
1. Το αδιαφανές αποτέλεσμα των πολιτικών που επικαλούνται την αριστεία. Η κοσμοθεωρητική αντίληψη που συνοδεύει συνήθως τις πολιτικές προώθησης της αριστείας, πρεσβεύει ή απλώς υπονοεί ότι η ενίσχυση των άριστων μαθητών –και κατ’ αναλογίαν των ανταγωνιστικών επιχειρηματιών, των καλών παικτών κ.λπ.– αποβαίνει, τελικά, σε όφελος του κοινωνικού συνόλου, επειδή το παραγόμενο προϊόν θα είναι αυξημένο και θα διαχέεται σε όλους. Ωστόσο, δεν τεκμηριώνεται εμπειρικά ότι τέτοιες πολιτικές έχουν θετικότερο αναπτυξιακό αποτέλεσμα από εκείνες που διαχέουν την ενίσχυση. Στην εκπαίδευση ειδικότερα, σύμφωνα με τη διεθνή αξιολόγηση μαθητικών επιδόσεων PISA, καλύτερες επιδόσεις πετυχαίνουν οι χώρες που δεν διαχωρίζουν τους μαθητές ώστε να διαμορφώνουν σχολικές μονάδες και διαδρομές υψηλής επίδοσης, καθώς και εκείνες που κατανέμουν τους πόρους πιο ισομερώς μεταξύ μονάδων με διαφορετική κοινωνική φυσιογνωμία [http://www.oecd.org/pisa/keyfindings/pisa-2012-results-overview.pdf]. Και, βεβαίως, το κοινωνικό αποτέλεσμα τριών δεκαετιών πολιτικής που στηρίχθηκε στην ενίσχυση των ισχυρότερων παικτών μέσω της απορρύθμισης, έχει οδηγήσει σε εκθετική αύξηση των κοινωνικών ανισοτήτων, χωρίς πλέον να βελτιώνεται η θέση των χαμηλότερων ομάδων ούτε καν με απόλυτους όρους. Η διευρυνόμενη ανισότητα, τόσο συνολικά όσο και στην εκπαίδευση ειδικότερα, αποτελεί αντικείμενο που δεν μοιάζει να απασχολεί όσους προτάσσουν το σύνθημα της αριστείας. Σύμφωνα με δεδομένα της ΕΛΣΤΑΤ [http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/PAGE-themes?p_param=A1403&r_param=SED34&y_param=2010_00&mytabs=0] μέσα σε μια τριετία (2010-13),οι πιθανότητες πρόσβασης στην τριτοβάθμια εκπαίδευση των υποψηφίων με γονείς πανεπιστημιακής εκπαίδευσης σε σχέση με εκείνους που προέρχονται από γονείς 9ετούς –το πολύ– εκπαίδευσης,από 5πλάσιες έγιναν 8πλάσιες. Όσον αφορά δε την εισαγωγή στα Τμήματα και Σχολές ΑΕΙ με τη μεγαλύτερη ζήτηση, αυξήθηκαν από 18 σε 28 φορές περισσότερες. Η πολιτική για την αριστεία στην εκπαίδευση δεν αρκεί, συνεπώς, να είναι μια απλή συνθηματολογική επίκληση. Πρέπει να τεκμηριώνονται ότι ο τρόπος με τον οποίο προωθείται οδηγεί τελικώς σε θετικό αναπτυξιακό και κοινωνικό αποτέλεσμα.

2. Χρήση της αριστείας για την αναγωγή πολιτικών αποφάσεων σε ζητήματα τεχνοκρατικής διαχείρισης. Η επιλογή μελών συμβουλευτικών οργάνων (για παράδειγμα του ΕΣΕΤ) με βάση την εξαιρετική επίδοσή τους σε κάποιον επιστημονικό τομέα και η υπόρρητη αποδοχή ότι η αριστεία τους υπερβαίνει το γνωστικό τους αντικείμενο και τη συγκεκριμένη εμπειρία τους, χρησιμοποιούνται για την υποκατάσταση δημοκρατικών διαδικασιών από τεχνοκρατικές αποφάσεις (συστατικό της «μετα-δημοκρατίας»). Η πολιτική ηγεσία «νομιμοποιεί»έτσι τις δικές της αποφάσεις επικαλούμενη την αριστεία φίλιων συμβουλευτικών και άλλων μη δημοκρατικά ελεγχόμενων οργάνων. Η πρακτική αυτή δεν επιδιώκει την αριστεία. Απλώς τη χρησιμοποιεί, συνιστώντας ταυτόχρονα συγκεκριμένη αντίληψη για τη δημοκρατία.

3. Οι κοινωνικοποιητικές επιπτώσεις της φετιχιστικής και εξατομικευμένης αντίληψης για την αριστεία. Οι πολιτικές προώθησης και επιβράβευσης της αριστείας συνήθως την εκλαμβάνουν και την προβάλλουν ως ατομικό επίτευγμα. Στην πραγματικότητα το τι καταφέρνουμε στην εκπαίδευση και στη ζωή μας συνολικότερα δεν είναι μόνο αποτέλεσμα της προσπάθειας και της θέλησής μας, αλλά και μιας σειράς άλλων παραγόντων, όπως το ευνοϊκό ή δυσμενές κοινωνικό μας περιβάλλον, τα φυσικά μας προσόντα, η τυχαιότητα των καταστάσεων που αντιμετωπίσαμε στην πορεία κ.λπ. Η αριστεία δεν είναι, συνεπώς, ατομική υπόθεση, όχι μόνο επειδή προϋποθέτει τον άλλο ως μέτρο σύγκρισης, αλλά και επειδή σημαντικό κομμάτι της, σύμφωνα και με μια Ροουλσιανή αντίληψη της κοινωνικής δικαιοσύνης, δεν μας ανήκει προσωπικά. Η κοινωνική διάσταση της προσωπικής αριστείας τη μετατρέπει από έρεισμα προσωπικής έπαρσης και απαιτήσεων απέναντι στην κοινωνία, σε συνειδητοποίηση της υποχρέωσης για κοινωνική ανταπόδοση. Αναδεικνύει τον αναπόδραστα συλλογικό χαρακτήρα της ύπαρξής μας και τη βαρβαρότητα της άρνησής του από την ακραία νεοφιλελεύθερη αντίληψη ότι δεν υπάρχει κοινωνία, παρά μόνο άτομα και οικογένειες. Η αποδοχή της κοινωνικής διάστασης της αριστείας αφαιρεί, παράλληλα, το υπόβαθρο για την ηθική απαξίωση και ενοχοποίηση όσων δεν τα καταφέρνουν, οι οποίοι αποτελούν και τη μεγάλη πλειονότητα. Η ατομιστική αντίληψη της αριστείας οδηγεί, αντίθετα, στην αδύνατη ικανοποίηση, καθώς ο πήχης της αριστείας δεν έχει όριο: από τον καλό μαθητή μέχρι το βραβείο Νόμπελ –που και αυτό έχει διαβαθμίσεις– μέχρι τον «μεγαλύτερο διανοητή όλων των εποχών»(νομίζω κέρδισε πρόσφατα κάτι σχετικό ο Αριστοτέλης, αλλά μάλλον ούτε αυτός θα το ευχαριστηθεί).
Η αριστεία δεν είναι, συνεπώς, μια απλή και προφανής υπόθεση, όπως την προβάλλουν εκείνοι που δηλώνουν υπέρμαχοί της. Η συζήτηση για το περιεχόμενο και τις πραγματικές επιπτώσεις συγκεκριμένων μέτρων για τη βελτίωση της ποιότητας και των επιδόσεων στην εκπαίδευση και την έρευνα θα ήταν πολύ πιο εποικοδομητική, εφόσον βεβαίως αυτό αποτελεί στόχο και εκείνων που διαρρηγνύουν τα ιμάτιά τους για την κριτική αντιμετώπιση της έννοιας «αριστεία».

Ο Θωμάς Μαλούτας είναι γενικός γραμματέας Έρευνας & Τεχνολογίας